Opinie

    • Raymond van den Boogaard

De dood die spreekt in vleitaal

‘De Vogelvanger” is een verzameling „Beeldessays over suïcide en preventie”. Minister Edith Schippers opende de expositie al in juni, in Tot zover, een klein museum van het Amsterdamse uitvaartcomplex De nieuwe Ooster. Aan het eind van een week waarin in Nederland – meer dan ooit, lijkt het – zelfdoding een onderwerp van publieke discussie werd, is het er niet erg druk. Een kwartier lang ben ik de enige bezoeker.

De Vogelvanger wil bijdragen aan het doorbreken van taboes rond zelfdoding. Uitgaande van de gedachte dat ‘erover spreken, helpt’, wordt nadrukkelijk aandacht besteed aan de hulplijn 113Online. Dat maakt de expositie niet minder schokkend. Meinbert Gozewijn van Soest toont onder de titel Life extension support Amerikaanse persfoto’s uit de jaren 1930-1980 over veelal door de brandweer verijdelde suïcidepogingen. Richard Sluys verzamelde voor Wall of shame honderden casestudy’s, en prikte die aan de wand.

Dat praten helpt denk ik ook, want ik ben een kind van mijn tijd en derhalve vrij praktisch ingesteld. Tegelijkertijd valt op hoeveel traditionele elementen uit het denken over suïcide ontbreken in het publieke debat. Neem de door Sigmund Freud ontdekte doodsdrift, als steeds aanwezige geestestrek. Het gaat in Nederland niet goed met het gedachtengoed van de vader der psychoanalyse. Wat natuurlijk ook ontbreekt, is de godsdienstige benadering: dat zelfdoding zonde is.

Niet voor het eerst heeft een bekende Nederlandse dichter zich van het leven beroofd. Op 19 januari 1894 gaf de Schiedamse predikant François Haverschmidt zich over aan zijn ‘worgengel’ – zoals hij met een prachtig neologisme zijn doodsverlangen had aangeduid, in een preek uit 1885. De in de jaren zestig door neerlandicus Rob Nieuwenhuys verzamelde preken geven een aangrijpend beeld van Haverschmidts jarenlange strijd tegen de dood die „spreekt in vleitaal”.

Zulke openhartigheid was in de negentiende eeuw wellicht minder opmerkelijk dan nu lijkt. In een bijna volledig kerkelijk Nederland hielden miljoenen zich elke zondagochtend indringend bezig met vragen van dood, zonde en verlossing. In de Nederlands Hervormde Kerk, waartoe Haverschmidt behoorde, was het niet ongebruikelijk dat de voorganger vanaf de kansel verslag deed van eigen geloofsstrijd, wanneer twijfel toesloeg of inzicht veranderde.

Haverschmidt is beter bekend onder zijn nom de plume, Piet Paaltjens, een van de populairste en nog zeer leesbare Nederlandse dichters van de negentiende eeuw. In die hoedanigheid had hij in 1852 het lange gedicht De zelfmoordenaar het licht doen zien – een van zijn bekendste. Dat is, behalve een macaber, ook een buitengewoon humoristisch werk – zo geestig eigenlijk dat ik zou schromen het op deze plaats en op dit moment te citeren.

Vreemd idee: voordat het taboe op zelfdoding in Nederland zo ver is doorbroken als ten tijde van Haverschmidt, moet er nog veel gebeuren.

Het nummer van de genoemde hulplijn is 0900-0113

    • Raymond van den Boogaard