Provocateurs en neppartijen

Lijsttrekker Ilja Jasjin van oppositiepartij RPR Parnasop verkiezingscampagne in het Russische stadje Kostroma. Zondag zijn er lokale verkiezingen.

Staat hier echt een boze burger? Of wordt het optreden van de Russische oppositieleider Ilja Jasjin verstoord door een agent provocateur, in dienst van het Kremlin? „U roept maar wat”, schreeuwt de vrouw. „Maar wat voor oplossingen heeft u nu eigenlijk?”

Vrijwilliger Pavel Koeldykov, in een vorig leven tweede luitenant bij de Russische strijdkrachten, gaat naast de tierende vrouw staan. „Kunt u iets zachter praten? Ik vraag of het misschien iets zachter kan.”

Het is campagnetijd in Kostroma, een schilderachtig stadje zo’n 350 kilometer ten noordoosten van Moskou. Zelfs op deze verregende middag is het uitzicht over de rivier de Wolga groots. Als de zon even doorbreekt, blinken de gouden koepels van het Ipatjev-klooster aan de oever.

Dit is gewijde Russische grond. In de Tijd der Troebelen (1604-1613), toen Rusland werd overlopen door de Polen, verborg Michail Romanov zich in het Ipatjev-klooster. Hier werd de vorst uitgeroepen tot tsaar aller Russen – de eerste van de Romanov-dynastie.

Dat was in 1613. Vier eeuwen later is Kostroma een vergeten uithoek. Met een gemiddeld maandinkomen van 20.000 roebel (260 euro) behoort de regio tot de armste van Rusland. De oblast (provincie), 650.000 inwoners op een gebied van grofweg anderhalf keer Nederland, kent nauwelijks bedrijvigheid, de staat van de landbouw is beroerd. Anno 2015 is Kostroma vooral beroemd om de erbarmelijke staat van de wegen en de communistische mentaliteit van zijn inwoners.

Nu is Kostroma ineens weer nieuws. In deze armoedige regio vindt een gevecht plaats dat door de liberale oppositie wordt gezien als de generale repetitie voor de parlementsverkiezingen van volgend jaar. Kostroma is de enige oblast waar de ‘Democratische Coalitie’ van Aleksej Navalny, een van de weinige echte oppositiepartijen van het land, mag meedoen aan de lokale verkiezingen. Komende zondag trekt een waar leger van 18.000 waarnemers naar de regio, om toe te zien op het rechtmatige verloop ervan. In de sociale media circuleren oproepen aan de liberale intelligentsia in Moskou om af te reizen naar de provincie. Een activiste herinnerde haar Facebook-vrienden aan de grote demonstraties tegen Poetin in de winter van 2011-2012. „Die geestdrift”, schreef ze, „vind je nu in Kostroma”.

Blauwe paraplu’s

De werkelijkheid van de verkiezingscampagne is iets minder meeslepend. We zijn in een buitenwijk, ver van het historische centrum. Tussen de grauwe betonnen flats heeft oppositiepartij RPR Parnas een twintigtal witte klapstoeltjes neergezet. Er zijn blauwe paraplu’s tegen de regen, en er zijn rode plaids om jezelf warm te houden. Toch zit er na een half uur slechts een handjevol toehoorders. Lijsttrekker Ilja Jasjin kan ze allemaal een hand geven voordat hij aan zijn toespraak begint. „Hallo ik ben Ilja.”

Jasjin heeft reden om zich voor te stellen. De 32-jarige politicoloog mag dan een prominente figuur zijn in Moskouse oppositiekringen, in de provincie hebben nog maar weinigen van hem gehoord. Maar Jasjin is vasthoudend. De afgelopen vier weken heeft hij hard campagne gevoerd. Dit is al zijn vierde ‘ontmoeting’ met de kiezers vandaag. „Onze partij heet dus RPR Parnas”, zegt Jasjin, en wijst naar het partijlogo. „Wij zijn lijst vijftien, de laatste op het formulier. U gaat gewoon de hele lijst af, en dan vindt u ons vanzelf.”

Jasjin heeft goed nagedacht over zijn politieke boodschap. De lokale politici zijn corrupt, de belastingen verdwijnen naar Moskou, terwijl de inwoners van Kostroma zich geconfronteerd zien met een dalende roebel en steeds verder oplopende woonlasten. Over nationale politiek praat Jasjin zo min mogelijk, en onderwerpen als Oekraïne en de Krim gaat hij zorgvuldig uit de weg. De lijsttrekker past ook goed op dat hij geen kritiek levert op president Poetin – ondanks de economische recessie blijkt uit peilingen dat hij wordt gesteund door 86 procent van de bevolking. „Zoals Poetin heeft gezegd”, zegt Jasjin over de corrupte ambtenaren die hij net heeft beschimpt: „opsluiten moeten we ze allemaal.”

Dit voorjaar zijn de liberale splinterpartijtjes van Rusland over hun eigen schaduw gesprongen. Voormalig premier Boris Nemtsov was een van de grondleggers van de ‘Democratische Coalitie’ maar heeft de oprichting ervan niet meer kunnen meemaken. Op 27 februari werd Nemtsov in het centrum van Moskou doodgeschoten. Zeven weken later kondigde oppositieleider Aleksej Navalny aan dat zijn ‘Vooruitgangspartij’ een alliantie had gesmeed met Nemtsovs partij, RPR Parnas. Verschillende andere partijen en partijtjes hebben zich bij de ‘Democratische Coalitie’ aangesloten. Ook de maatschappelijke beweging ‘Open Rusland’ van ex-oligarch en dissident Michail Chodorkovski doet mee. De lokale verkiezingen van komende zondag zijn de eerste mogelijkheid voor de Democratische Coalitie om zich op de kaart te zetten. Intussen houden Navalny en zijn adviseurs de blik gericht op de landelijke verkiezingen, volgend jaar.

Partij tegen allen

Het Kremlin heeft de oppositie zo veel mogelijk dwarsgezeten. De Democratische Coalitie wilde in drie regio’s meedoen (onder de vlag van RPR Parnas), maar in Novosibirsk en Magadan heeft de kiesraad deelname geblokkeerd, omdat de verplichte handtekeningen die elke nieuwe partij moet verzamelen, niet zouden deugen. Ook in Kostroma kwam er een njet. Maar lijsttrekker Jasjin en de zijnen gingen in beroep, en de beslissing werd herroepen door de Centrale Kiesraad in Moskou. In Kostroma mag RPR Parnas nu meedoen. Een totale boycot van de oppositie straalt slecht af op de ‘democratie’ die Rusland officieel is. Maar de partij is toegelaten tot de regio waar zij de minste kans maakt.

„Novosibirsk is een grote stad, daar hebben wij een achterban”, zegt de 26-jarige vrijwilliger Fjodor Gorozjanko. „Magadan is zo klein dat we zomaar een zetel zouden kunnen winnen. Maar het achterland van Kostroma is ruraal, moeilijk bereikbaar. Ze denken dat wij niet de middelen hebben om hier campagne te voeren.” De vraag is inderdaad of de oppositie er in zal slagen een zetel in de provinciale Doema binnen te slepen. In de meest recente peiling staat de oppositie op 1 procent – ruim onder de kiesdrempel van 5 procent.

Maar de autoriteiten, zo lijkt het, nemen geen enkel risico. In de afgelopen weken is de verkiezingscampagne van Parnas keer op keer verstoord door onbekenden, zo vertellen de jonge vrijwilligers van de oppositie. Op campagnebijeenkomsten verschijnen vreemde types die in discussie gaan met lijsttrekker Jasjin. Opgeschoten jongens zoeken ruzie met Parnas-vrijwilligers. En steeds zijn er mensen met videocamera’s om eventuele opstootjes vast te leggen en te delen op sociale media.

Ook vandaag is er opwinding. „Provocateurs”, zegt coördinator Michail Konev en hij beent weg, op de voet gevolgd door enkele potige vrijwilligers. Op het plein om de hoek staan jongeren in paarse hesjes te flyeren. Deze jongeren horen bij de nieuwe partij Parzas – een afkorting die slechts één letter verschilt van Parnas.

Een ‘spoiler-partij’, legt Michail uit. „Als de oude vrouwtjes zondag moeten stemmen, dan denken ze misschien dat het om onze partij gaat.” Parzas is niet de enige spoiler. Maar liefst tien nieuwe ‘partijen’ hebben zich in de regio Kostroma geregistreerd. Veel van hen lijken te mikken op de tegenstem van boze burgers. Bovenaan het stembiljet staat zondag de ‘Partij tegen allen’, waar tot voor kort nog niemand van had gehoord.

Michail Konev pakt een Parzas-flyer. „Er staat geen informatie over de opdrachtgever op!”, roept hij. De kieswet verplicht dat. Jawel, zeggen de andere vrijwilligers: lees de kleine lettertjes. Maar wat is dat? Voor die foto van Parnas-voorzitter Kasjanov is zeker geen toestemming gegeven! Een overtreding van de kieswet, constateert Michail Konev opgewonden. Maar nu is ook de politie zich met de zaak komen bemoeien: „Aan alle burgers die hier niets te zoeken hebben het verzoek om zich te verwijderen.”

Even later lijkt de politie proces-verbaal te hebben opgemaakt en worden de vrijwilligers van de neppartij afgevoerd naar het bureau.

Zo gaat het niet altijd. De dag ervoor heeft Michail een harde dreun op zijn hoofd gekregen toen hij een aantal onbekende mannen (provocateurs, volgens hem) de weg probeerde te versperren.

In de laatste dagen voor de verkiezingen is het aantal incidenten toegenomen. Onbekenden deelden een ‘krant’ uit (de Kostroma Gay Pravda), waarin Ilja Jasjin wordt afgeschilderd als een homoseksueel en vijand van het volk. Deze week marcheerden onbekenden met de vlag van Parnas en de Amerikaanse stars and stripes door Kostroma. Op dezelfde dag werd de staf van de partij bezocht door een Russisch sprekende zwarte man, die zichzelf bekend maakte als een Amerikaanse ‘diplomaat’. Maar toen vrijwilligers op onderzoek uitgingen, ontdekten ze dat het rode diplomatieke kenteken van de diplomaat een sticker was die over een Russische nummerplaat was geplakt. Volgens Parnas worden de provocaties aangestuurd vanuit Moskou.

Zittende macht

Partijsecretaris Aleksej Anochin maakt zich „grote zorgen”, zegt hij. We zitten in het partijbureau van Poetins partij ‘Verenigd Rusland’. Dit is het hoofdkwartier van de zittende macht, die Kostroma al tien jaar in alle rust regeert. Ook nu lijdt het geen twijfel dat Verenigd Rusland zondag de meerderheid zal halen. Toch is Anochin zenuwachtig. „Het is onbegrijpelijk, die voortdurende confrontaties tussen al die nieuwe partijen. Zoiets hebben we nog nooit meegemaakt in Kostroma.”

Hij neemt zijn telefoon op, mompelt iets, maakt snel een aantekening op een blad papier. „U heeft gezien wat onze waarnemend gouverneur gisteren op tv heeft gezegd? De verkiezingen moeten waardig, zonder conflicten verlopen. Alle partijbureaus worden daarom nu bewaakt door de politie. En we zijn bezig met het ophangen van camera’s in de stembureaus. En we staan open voor waarnemers.”

Verenigd Rusland heeft haar kandidaat aangeprezen met de slogan ‘Het vijfjarenplan van Sitnikov’. En de partij van de macht heeft de hand uitgestoken naar de hele regio: iedereen, ook niet-partijleden hebben zich kandidaat mogen stellen. Na de verkiezingen zal Verenigd Rusland verder gaan met het bouwen aan de welvaart van de regio Kostroma. Er is al heel veel gebeurd, zegt woordvoerder Igor Varlamov. „U had moeten zien hoe het er hier tien jaar geleden uitzag.”

De Kommoenarovstraat ziet er nog steeds belabberd uit. Een lokale zakenman kocht het voormalige internaat op nummer 1. Aan de voorkant bouwde hij een luxe hotel. De woonkazerne aan de achterzijde – bouwjaar 1937 – laat hij langzaam verrotten. Door de gevel van het gebouw lopen diepe scheuren, hier en daar missen vensters. Enkele weken geleden is een vrouw uit het raam gevallen, vandaag doet een rechercheteam onderzoek.

In een bedompte kamer zitten vier dames bij elkaar. „Voor de gezelligheid”, zeggen ze. En om te drinken, zo lijkt het, hoewel het nog vroeg in de middag is. Natalja, Galina en Olga, vergezeld door tante Poelja, willen graag laten zien in welke erbarmelijke omstandigheden ze moeten leven. De gemeenschappelijke keuken, waar de twee elektrische kookplaten onlangs zijn gejat. De wasruimte, waar het plafond van ellende naar beneden komt.

Zulke panden zijn er overal in Kostroma, vertellen de vrouwen. Elk jaar gaan de woonlasten omhoog. Maar Natalja, Galina en Olga kunnen zich niet herinneren dat er ooit ook maar één reparatie is uitgevoerd.

De woonomstandigheden zijn een centraal punt in de campagne van RPR Parnas. Ilja Jasjin heeft werkbezoeken afgelegd, vergezeld van juristen en technische experts. Maar aan de Kommoenarovstraat heeft de oppositie niet veel indruk gemaakt. „Ze zijn hier langs geweest”, vertelt Olga Semjonytsjeva (60). „Ze hebben zich vrolijk gemaakt over hoe we hier leven, ze hebben foto’s gemaakt en zijn weer vertrokken.”

En dus hoef je bij Olga niet aan te komen met Jasjin. „Ik liet hem de keuken zien. Maar hij stond daar maar wat te glimlachen. Een jongetje is het. Voor al onze problemen hier is hij veel te jong.”

Galina Koevajeva (54) gaat niet stemmen. „Alle politici belazeren de boel. Wij geloven alleen in Poetin. Als hij de zaak in handen zou nemen, dan zou het zo zijn opgelost. Maar zijn invloed reikt niet tot Kostroma.” Haar ogen beginnen te glanzen. „Maar ik heb gehoord dat hij ons mogelijk een bezoek gaat brengen.”