Ja, het gaat beter, maar...

Het hoort bij de traditie: ook gisteren lekte de Miljoenennota weer uit. De boodschap is optimistisch, want het gaat beter met de economie. Maar het kabinet waarschuwt voor onzekerheden.

Foto Martijn Beekman/ANP, Beeldbewerking NRC

„Toch moeten we voorzichtig zijn.” Zoals het een strenge minister van Financiën betaamt, wil ook Jeroen Dijsselbloem niet zonder meer meegaan in de euforie rond de herstellende economie. In zijn inleiding van de Miljoenennota 2016, die gistermiddag onder embargo aan de fracties in de Tweede Kamer werd verstrekt en al snel uitlekte, houdt de PvdA-bewindsman zijn enthousiasme in.

Daardoor springt hij in zijn uitgebreide toelichting steeds tussen twee emoties: enthousiasme en bezorgdheid. „Het gaat met de Nederlandse economie beter dan verwacht, maar niet goed genoeg.”

Ja, Nederland is sterk uit de crisis gekomen – met de voorziene groei van 2,4 procent zal de economie volgend jaar weer op het niveau van vóór de crisis zitten. En dat economisch herstel kent een brede basis: niet langer trekt alleen de export aan, ook de investeringen en consumentenbestedingen nemen toe. „Nederlanders hebben er vertrouwen in en geven weer geld uit.” Dat geeft volgens het kabinet „reden tot optimisme”.

Er komt meer belasting binnen

De aantrekkende economie zorgt vanzelfsprekend voor gezondere overheidsfinanciën: de belastinginkomsten nemen toe, de werkloosheiduitkeringen nemen af. Ergo: het overheidstekort – het saldo tussen uitgaven en inkomsten – neemt af. Van 12,9 miljard euro, zoals voor dit jaar was begroot, tot 8,7 miljard volgend jaar. Relatief daalt het begrotingstekort van 2,2 procent dit jaar tot 1,5 procent in 2016, ver onder de kritische ‘Brusselse’ norm van 3 procent.

Dat geeft lucht. Maar hoewel het kabinet erkent dat er financiële buffers nodig zijn om risico’s en onzekerheden in de toekomst op te kunnen vangen, kiest de coalitie van VVD en PvdA ervoor om een deel van de ontstane begrotingsruimte in te zetten voor een flinke lastenverlaging. Zoals al voor de zomervakantie triomfantelijk aangekondigd, wordt vanaf komend jaar 5 miljard ingezet voor het verlagen van de lasten op arbeid.

Werknemers, althans die met midden- en hogere salarissen, gaan minder inkomstenbelasting betalen. Werkgevers krijgen extra loonkostenvoordelen om laagbetaalde mensen gemakkelijker in dienst te kunnen nemen. Deze operatie, in juni door staatssecretaris Eric Wiebes (Financiën, VVD) gepresenteerd als onderdeel van een grondige herziening van het belastingstelsel, zou op termijn tot 35.000 extra banen moeten leiden.

De werkeloosheid neemt niet af

Voor de korte termijn leidt de 5 miljard aan lastenverlichting echter niet tot een lagere werkloosheid. Dat stelt het Centraal Planbureau (CPB) in zijn jaarlijkse Macro Economische Verkenning (MEV). De economie groeit daardoor volgend jaar weliswaar met 0,2 procent extra, maar meer mensen bieden zich voor de arbeidsmarkt aan omdat werken meer lonend wordt. Veel fiscale voordelen belanden immers alleen bij mensen met een baan. Ook de MEV werd gisteren in de aanloop van Prinsjesdag in beperkte kring verspreid. En lekte uit.

In de CPB-studie blijkt dat de lastenverlichting wel negatieve gevolgen voor de staatskas heeft. Door de lagere belastinginkomsten neemt het begrotingstekort de komende twee jaar met 0,6 procentpunt toe. Dat staat gelijk aan 4 miljard euro.

Geen wonder dat het kabinet nog steeds zorgen heeft. „De economische groei is kwetsbaar vanwege de onzekere internationale ontwikkelingen, waar Nederland in sterke mate van afhankelijk is”, schrijft Dijsselbloem in de Miljoenennota. Minister-president Rutte zei er in zijn persconferentie gistermiddag – nog vóór de Prinsjesdagstukken onder embargo waren verstrekt – ook wat over. De premier noemde de terugval op de Chinese financiële markten en geopolitieke spanningen. Denk aan Oekraïne, Rusland en het Midden-Oosten.

Dijsselbloem waarschuwt er eveneens voor dat de economische groei voor een belangrijk deel te danken is aan „factoren die mogelijk tijdelijk van aard zijn”. Hij somt dezelfde factoren op die ECB-president Mario Draghi twee weken geleden noemde: de lage rente, de lage euro en de lage olieprijs.

Door de grote export is Nederland nu eenmaal extreem gevoelig voor internationale crises. Als de groei van de wereldhandel met 2 procentpunt terugvalt, levert de Nederlandse groei direct 0,5 procentpunt in, zo berekent het CPB. Ondanks de recentelijk toegenomen spanningen – denk aan de vluchtelingencrisis of de spanningen op de financiële markten in China – heeft het CPB de verwachtingen ten opzichte van 2016 nauwelijks aangepast in vergelijking met de zogeheten concept-MEV van een maand geleden. De in 2016 verwachte economische groei blijft 2,4 procent. Alleen komt het begrotingstekort volgens de MEV uit op 1,4 procent. Dat was aanvankelijk 1,5 procent.

Ook de staatsschuld valt mee: die komt volgens de meest recente cijfers uit op 64,5 procent van de economie, tegen 65,3 procent in de eerdere prognose. Dit jaar komt de schuld nog uit op 66,4 procent. De daling is het gevolg van hogere economische groei, het lagere tekort en de verwachte privatisering van ABN Amro – die in eerste instantie zo’n 5 miljard moet opleveren.

En wat doen de Britten?

Belangrijker dan China voor de Nederlandse economie kan het uittreden van Groot-Brittannië zijn uit de Europese Unie. Nog zo’n onzekerheidje. Over die ‘Brexit’ wordt wellicht volgend jaar al een referendum gehouden en niemand weet hoezeer de Britse economie daardoor wordt aangetast. Gezien de intensieve handelsrelaties kost een groeivertraging van 1 procent in het Verenigd Koninkrijk de Nederlandse economie een min van 0,1 procent.

Na alle grote hervormingen van de afgelopen jaren – arbeidsmarkt, zorg, woningmarkt – heet de regering uitgeregeerd te zijn. Maar nee, zei Rutte gisteren, er moet nog veel gebeuren om Nederland nog sterker te laten worden. „We zitten nu weer in de voorste wagons, maar we willen op de voorste stoelen zitten.”

Op de agenda voor de komende jaren staan wat hem betreft twee nieuwe hervormingen: van het pensioenstelsel, en „de strijd tegen het water”. „Ik kan u verzekeren: er ligt nog veel stof voor de schaar.”

    • Philip de Witt Wijnen
    • Erik van der Walle