Een fel debat over vluchtelingen

De coalitie bereikte moeizaam een compromis over vluchtelingen dat tegen internationale verdragen is.

Vluchtelingen uit Syrië op bezoek bij de familie Wentink in Apeldoorn in het kader van een ‘meet-and-eat’-actie, opgezet op Facebook. Foto Merlin Daleman

„Als je maar genoeg vaagheid op papier zet, kan iedereen daar zijn eigen ding uithalen.” Zo vatte Jesse Klaver (GroenLinks) gisteren in de Tweede Kamer de kabinetsbrief samen over de vluchtelingencrisis. En concreet werden de plannen van het kabinet inderdaad geen moment in het felle debat, waaraan alle fractievoorzitters meededen. Daarnaast wist zowel Diederik Samsom (PvdA) als Halbe Zijlstra (VVD) het compromis tussen hun partijen zó uit te leggen dat het precies overeenkwam met hun eigen, toch fundamenteel uiteenlopende, opvattingen.

Dinsdag waren de coalitiepartijen tot een ingewikkeld vergelijk gekomen over de Nederlandse inzet voor een Europees overleg van Justitieministers, begin volgende week. Volgens het kabinet moeten asielzoekers eerlijker over EU-landen worden verdeeld. Maar dat gebeurt alleen, zo is de voorwaarde, als vluchtelingen later kunnen worden weggestuurd naar landen rond de oorlogsgebieden die ze ontvluchten. Syriërs zouden dus niet meer op een bootje naar Europa kunnen stappen zonder te worden geretourneerd aan Turkije, Libanon of Jordanië.

De complete oppositie viel over de wenselijkheid en haalbaarheid van het plan, en vooral over de koppeling tussen de twee voorstellen. Want wetten en internationale verdragen verbieden asielzoekers terug te sturen naar landen waar hun veiligheid niet gegarandeerd is. Syrische vluchtelingen kunnen dus helemaal niet terug naar Turkije, Libanon of Jordanië – áls die landen ze al willen hebben. Dan zou er volgens het plan van het kabinet dus ook geen vluchtelingenspreiding in Europa mogelijk zijn.

Tekentafelgebeuren

Alexander Pechtold (D66) hekelde het „tekentafelgebeuren”, toen VVD en PvdA vergezichten schetsten van prachtige opvanglocaties in het Midden-Oosten waar alle vluchtelingen naar school gingen en werk hadden. Alleen op uitnodiging zouden die dan naar de EU mogen komen. En mensensmokkelaars zouden geen werk meer hebben, omdat niemand zijn leven zou wagen op een gammel bootje naar Europa. „Een fata morgana”, aldus Pechtold. Premier Mark Rutte bleef erbij: „Het plan is één en ondeelbaar.”

Vooral CDA-leider Sybrand van Haersma Buma maakte het Rutte moeilijk, door te blijven vragen hoeveel vluchtelingen Nederland dan precies uit de Europese pot zou opnemen. Helder antwoord bleef uit, óók op de vraag welke stappen het kabinet neemt om opvang dicht bij conflictgebieden te verbeteren.

Terwijl de oppositie hamerde op het gebrek aan realisme op lange termijn, vertelde Rutte dat juist de kortetermijnoplossing van herverdeling controversieel is. Het „noodmechanisme” van snelle spreiding van de vluchtelingen die nu al in Europa zijn, ligt volgens Rutte veel gevoeliger bij andere EU-lidstaten. Dat is de strijd die maandag in Brussel gestreden moet worden tussen de 28 lidstaten.

De coalitiepartijen verscholen zich in het debat soms achter abstracties. Zo wil Rutte het „businessmodel van cynische mensensmokkelaars slopen”. En opvang in Europa in plaats van in de regio zou alleen als „overdrukventiel” moeten dienen als die regio het echt niet meer kan bolwerken.

Morele discussie

Toch was het debat gisteren ook een diepe, morele discussie over de internationale verantwoordelijkheden om vluchtelingen te helpen. Vooral Samsom, deze week getergd door kritiek van zijn partijgenoot Felix Rottenberg, hield een gloedvol betoog. Hij voelde „de plicht” tot een oplossing te komen en riep collega’s op tot „idealisme”. Daarom wilde hij ook niet vooruitlopen op de „dramatische situatie” als de Europese landen volgende week niet tot een akkoord komen.

„Er is een enorm verschil in hoe VVD en PvdA aankijken tegen asielvraagstukken”, zei Samsom. Maar ze weten elkaar wel te vinden in de wens voor „een meer Europees asielsysteem”, zoals Rutte het noemde. Alle partijen, uitgezonderd PVV en ex-PVV’ers, vinden dat de vluchtelingencrisis alleen kan worden aangepakt als de EU-landen gezamenlijk optrekken.

Dat betekent ook dat het lot van het kabinetsplan in buitenlandse handen ligt. Het is onwaarschijnlijk dat de andere 27 EU-landen zich maandag aansluiten bij het complexe Hollandse compromis.

Dinsdag is het Prinsjesdag, dan volgen de Algemene Politieke Beschouwingen. En hoewel de coalitie het dan graag zou hebben over de positieve economische cijfers, zal de oppositie zich graag weer concentreren op de moeizame vluchtelingenaanpak.

    • Annette Toonen
    • Emilie van Outeren