Arvo Pärt wordt 80 - dit zijn vijf stukken die je moet kennen

Arvo Pärt, één van de belangrijkste componisten van deze tijd, is vandaag 80 geworden. NRC bespreekt vijf stukken die je moet kennen van de Estse meester.

Arvo Pärt Foto EPA / Franck Robichon

Eén van de belangrijkste componisten van deze tijd is vandaag 80 geworden. De verjaardag van Arvo Pärt – de Est met het baardje, de ex-kluizenaar, componist van de verstilling – wordt overal ter wereld gevierd, van New York tot Hengelo.

Nog nooit van Pärt gehoord? Kan, maar dat je nooit (onbewust) een stuk van hem hebt beluisterd, is vrijwel onmogelijk. De componist is niet alleen geliefd bij het ‘klassieke’ publiek, hij is ook een favoriet van filmmakers. Zowel Hollywoordproducties als arthousefilms leunen sterk op zijn vaak meditatieve composities. Van Swept away tot There will be blood, La grande bellezza tot Dead man’s shoes: Pärt is overal.

Luister hier naar een Spotify-playlist met de muziek van Pärt die je moet kennen:

Dit zijn vijf stukken die je moet kennen. Maar die je dus mogelijk al kent.

Tabula Rasa (1977)

Pärts muziek is verwant aan de minimal music. In de jaren zestig ontstond in de VS een stijl die zich kenmerkte door langzaam transformerende muzikale patronen. Die herhaling roept een gevoel van tijdloosheid op. Pärt, toen nog een geïsoleerde componist in de Sovjet-Unie, kwam in de jaren zeventig met een eigen stijl, die hij tintinnabuli noemde. Daarin is er één melodische stem en één die er gebroken drieklanken (opgeknipte akkoorden) omheen speelt. Voorbeeld: zijn dubbelvioolconcert Tabula Rasa.

Dat woord tintinnabuli is trouwens afgeleid van het Latijnse woord voor klok (tintinnabulum). Pärt liet zich dan ook inspireren door klokklanken. In Tabula Rasa zou je ook klokgeluiden kunnen herkennen. Die komen van een ‘prepared piano’: een piano waar kleine objectjes aan de snaren zijn vastgemaakt waardoor de klank verandert.

De profundis (1980)

Pärt is de populairste levende Europese componist van koormuziek. Het overgrote deel daarvan is religieus. Luister naar De profundis: ‘Uit de diepte roep ik tot U, Heer’ is de eerste regel van deze psalm. Die diepte wordt verklankt door zeer lage bassen die letterlijk vanuit de diepte opkrabbelen. De diepe bassen doen denken aan de orthodoxe kerkmuziek. Pärt bekeerde zich in de jaren zeventig tot het Russisch-orthodoxe geloof. De profundis is één van Pärts donkerste stukken.

Spiegel im Spiegel (1978)

Volgens de één is het kitsch, volgens de ander grote kunst, daarover zal het debat nog wel voortduren. Zeker is dat dit stuk van Pärt heel wat mensen aan het huilen krijgt. Net als in Tabula Rasa kun je hierin zijn tintinnabuli-stijl terughoren: er is een dalende vioollijn en die lang aangehouden noten worden op de piano omspeeld. De titel suggereert tijdloosheid: spiegels die tegenover elkaar zijn opgesteld en elkaar eindeloos weerspiegelen. En ja: die muziek duurt ook een hele tijd voort.

Wat spreekt mensen er zo in aan? Om met Alex Ross, muziekcriticus bij de New Yorker, te spreken: Pärt biedt een oase van rust in een door technologie verzadigde cultuur. Juist: Pärt is de oplossing voor wie te veel op zijn smartphone kijkt. Muzikaal valium, een muzikale shot zingeving. Maar voor de meesten vooral de aanstichter van de tranen in je film: volgens filmdatabase IMDb is Spiegel im Spiegel sinds 2011 al in tien soundtracks gebruikt.

… which was the son of … (2000)

Pärt heeft veel religieuze teksten op muziek gezet, zoals de mistekst, het Magnificat en het Te Deum. Maar hé, dat doen (en deden) zoveel componisten. Veel origineler is het om een van de opsommingen te nemen waarvan je er zo veel in de Bijbel tegenkomt, opsommingen die de bijzondere afkomst van een persoon legitimeren. Zo plukte Pärt een tekst uit het Lukas-evangelie waarin alle voorzaten van Jezus worden genoemd. “Which was the son of”, klinkt het constant, als een mantra. Met een vleugje Amerikaanse gospel.

Fratres (1977)

Arvo Pärt leidt een teruggetrokken bestaan. Interviews geeft hij niet graag en over zijn muziek zegt hij liever niets: die moet voor zich spreken. Waarom zouden wij het dan wel proberen? Gewoon luisteren dan maar, naar misschien wel zijn allerbekendste stuk.