Voorlopig is alleen ‘De Groene’ écht niet tevreden over nieuwe Jonathan Franzen

Jonathan Franzen signeert boeken in Hongarije in april 2015 EPA/ATTILA KOVACS HUNGARY OUT

Het is nog wachten op het oordeel van Jeroen Vullings in Vrij Nederland. Verder hebben, met de vandaag gepubliceerde De Groene-recensie van Marja Pruis, alle (dag)-bladen die wekelijks literatuur bespreken een oordeel geveld over de nieuwe roman van de Amerikaanse schrijver Jonathan Franzen. Een overzicht.

De Groene Amsterdammer: ‘Schoolmeester’

Pruis refereert in het begin van haar recensie van Purity embed-1-w1280aan Franzens doorbraakroman The Corrections, Franzens roman over een gebroken Amerikaans gezin die hij in 2001 op 42-jarige leeftijd publiceerde. Pruis geeft het direct zelf toe. Een ‘beetje omineus’, zo’n verwijzing naar succes. Ze heeft namelijk aardig wat op te merken aan Franzens eerste volwaardige roman sinds Freedom (2010).

Om te beginnen stoort Pruis zich aan Franzens behoefte om zijn personages ‘in detail te vangen’. Daardoor liggen, zo vindt Pruis, ‘wijdlopigheid en langdradigheid op de loer’. Ook problematisch vindt ze de vele perspectiefwisselingen waarmee het verhaal over het naar haar biologische vader zoekende 22-jarige meisje Purity Tyler (Pip), en de Julian Assange-achtige Andreas Wolf, uit de doeken wordt gedaan:

‘Meer dan ooit vraagt hij [Franzen] daarmee van zijn lezer bij wijze van spreken vijf keer opnieuw te beginnen met een roman. Iedere figuur wordt vanaf de grond opgebouwd, met flashbacks naar jeugd, loopbaan, helden, en ieder op zich heeft zo zijn of haar redenen om sadist dan wel masochist te worden.’

Pruis noemt veel beschrijvingen in de roman daarentegen ‘verleidelijk rijk en verhalend’, met ‘op detail niveau [..] heel veel te genieten en te lachen’. Maar ‘uitputtende psychologie en de extensieve verhaallijnen’ maken Purity volgens haar tot een ‘dubbelzinnige leeservaring’. Pruis:

‘Diepe verveling en top-entertainment, tussen die twee is het zeshonderd bladzijden lang laveren’.

Deel twee van de roman, een thrillerachtig gedeelte, staat tot ergernis van Pruis ‘bol van uitleggerige herhalingen’, alsof Franzen ‘bang is dat de lezer iets ontgaat’. Dat maakt van hem ‘een schoolmeester’, besluit ze:

‘Vanuit literair oogpunt gezien is dat een tamelijk dodelijke exercitie.’

NRC Handelsblad: geen one-trick pony

In zijn recensie in NRC Handelsblad benadrukt recensent en schrijver Pieter Steinz het nog maar: Jonathan Franzen is een controversieel schrijver. Eind augustus haalde hij zich de woede van Twitteraars op de hals door in een interview in The Guardian te zeggen ooit te hebben overwogen om, voor zijn schrijverschap, een weeskind te adopteren.

In het verleden is hij beschuldigd van arrogantie, sociopathie, vrouwenhaat en tal van andere zaken die niets met zijn romans te maken hebben. Met de verschijning van Franzens nieuwe roman, Purity, hoeft volgens Steinz aan de kwaliteit van de schrijver niet meer getwijfeld te worden.

Franzen is in Purity volgens Steinz op z’n best wanneer hij de verrotte verhoudingen tussen ouders en kinderen beschrijft. En toch is Franzen allesbehalve een ‘one-trick pony‘, schrijft Steinz:

‘In Purity vallen tal van andere rolmodellen op: Philip Roth, om de verbinding van actuele kwesties met persoonlijk menselijk falen (en de kenschets van een Oost-Duitse Portnoy); Nathaniel Hawthorne, om de subtiele manier waarop hij schrijft over de schuldgevoelens van zijn personages; Shakespeare, naar wiens Hamlet (de moeder aller familietragedies) meer dan eens verwezen wordt; en natuurlijk Dickens. Purity is in veel opzichten een herschrijving van Great Expectations, met een Pip met grote verwachtingen in de hoofdrol, met een kluwen van familierelaties die langzaam ontrold wordt, met kritiek op de uitwassen van de samenleving, en met tal van kleurrijke figuren in de bijrollen – variërend van een humoristisch-autistische huisbaas tot de Miss Havisham-achtige moeder.’

Steinz schrijft zich wél te hebben gestoord aan de ‘soms te uitvoerige bespiegelingen over de verwoesting van het milieu, de teloorgang van de journalistiek en de verrotting van het literaire wereldje’. Het zijn bespiegelingen die volgens Steinz ‘eerder van de schrijver dan van de personages lijken te komen’. Hij geeft de roman 4 ballen.

De Volkskrant: opnieuw imponerend

De Volkskrant-recensent Hans Bouman is minder gelukkig met die al door Steinz aangehaalde ‘dickensiaanse toevalligheden’. Bijnaam van Purity Tyler is Pip, tevens de naam van de hoofdpersoon uit Charles Dickens’ roman Grote verwachtingen. Bouman:

‘Franzen heeft in meer opzichten leentjebuur gespeeld bij Dickens. Denk aan verbijsterend toeval, onverwachte familiebanden en natuurlijk een erfenis.’

En dan toch: Bouman neemt ze voor lief. Franzen weet namelijk in zijn ogen met Purity ‘opnieuw [weet] te imponeren’.

De wisselingen van decor en periode - Pip komt tijdens de zoektocht naar haar vader in Bolivia terecht - noemt Bouman ‘virtuozer dan ooit’. De ‘ware triomf’ zit hem, volgens Bouman, net als in Franzens vorige twee boeken in de ‘karakterisering’ van de vele personages in de roman:

‘Doordat dezelfde personages in verschillende, telkens vanuit ander perspectief vertelde delen van de roman terugkeren, worden het overtuigend gecompliceerde, driedimensionale figuren.’

De roman krijgt in de Volkskrant 5 sterren.

Het Parool: de wraak van Franzen

In Het Parool noemt recensent Dirk-Jan Arensman Zuiverheid Franzens ‘wraak’ op de vele kritieken die hij de afgelopen jaren heeft gekregen. Toch ziet hij, voordat hij tot zijn lofuitingen komt, een probleem bij Zuiverheid: de verhaallijn. Tyler die via Wolf in contact hoopt te komen met haar biologische vader, ‘niet zo’n héél sterk verhaallijntje’, schrijft Arensman. De ‘samenhangende achtergronden’ noemt hij daarentegen ‘des te indrukwekkender’.

De kracht van Purity schuilt volgens Arensman in de door Pruis in De Groene Amsterdammer bekritiseerde afzonderlijke zeven delen van de roman, met ieder een eigen perspectief.

‘afzonderlijk lezen die verschillende delen als ijzersterke novellen, perfect van toon en opbouw.’

Verder prijst Arensman Franzens ‘soepele proza’, ‘fascinerende persoonlijkheden’, en vele ‘sarcastische en polemische passages’. ‘Onuitstaanbaar maar waar’, besluit Arensman:

‘talent, grootheid, ambitie en vitaliteit, Jonathan Franzen bezit ze allemaal.’

De roman krijgt van hem 5 sterren.

Trouw: overmatig libido

In Trouw schreef Rob Schouten het opvallend te vinden hoe Franzen, met zijn keuze voor het plotdenken in met name het tweede gedeelte van de roman, zich distantieert van voorgangers en voorbeelden:

‘daarin verschilt hij dan toch van zijn voorgangers Bellow (zo te zien Franzens favoriet), Roth en Updike, die zich vooral concentreerden op het uitschilderen van de Noord-Amerikaanse mens en maatschappij.’

Opvallend noemt Schouten de rol die seks in Zuiverheid speelt. De roman is van de daad doorsijpeld, schrijft Schouten:

‘iedereen duikt maar voortdurend met elkaar in bed, pleegt overspel of wordt verleid. Ik heb het gevoel dat Franzen zelf niet in de gaten heeft hoe oversekst deze roman, bij alle behartigenswaardige ideeën, eigenlijk is. Alsof de wereld op hormonen draait.’

Een ‘onnodige publiekstrekker’, vindt Schouten:

‘Zijn boodschap klinkt ook zonder al die bedscènes luid en duidelijk: zuivere zuiverheid bestaat niet.’

Buitenlandse kritieken

Volgens The Guardian is Purity een roman met een ‘gezwollen plot’, een ‘groot hart’ en een ‘verleidelijke intelligentie’. Wel werd recensent Tim Adams enigszins overrompeld door de reeds genoemde ‘Dickensiaanse ambities’ van Franzen.

‘Er is geen te kort aan vergezochte toevalligheden en schaamteloze melodramatische plotkenteringen terwijl Pip erachter probeert te komen wie haar biologische vader is.’

Maar er is lof. Franzen is volgens Adams ‘brilliant’ in de manier waarop onze cultuur en identiteit weet te ontleden. Adams leest Franzen uiteindelijk voor die ‘beperkte en intrigerende’ karakters, waarmee hij ‘zijn ideeën aan de wereld toont’.

Ook The New York Times was lovend. Recensente Michiko Kakutani vindt dat Franzen met Purity ‘een nieuw octaaf aan zijn stem heeft toegevoegd’:

‘Sterker nog, zelfs lezers die zijn vroegere werk te misantropisch vonden, teveel gevuld met mensen die hun gal spuwen, zullen naar alle waarschijnlijkheid genieten van de manier waarop Franzen de kleinste menselijke impulsen kan hekelen maar ook de behoefte aan nieuwe verbintenissen en verse starten kan vangen. Om vervolgens de mogelijkheid van de verwezenlijking van die hoop te bevestigen.’