‘Verlies kolonie doet nog pijn’

De Cultural Professor 2015 aan de TU Delft wil een Beeldbank Nederlands Indië samenstellen.

Pladjoe, Sumatra, jaren 20. Op de foto mogelijk kinderen van medewerkers van petroleummaatschappij BPM.

‘Wat voor wereld is dat geweest, de Nederlands-Indische wereld? Het zou prachtig zijn als we met een enkele muisklik bijvoorbeeld Palembang 1915 kunnen oproepen of het Batavia van vroeger.” Acteur en fotograaf Thom Hoffman is aangesteld als Cultural Professor 2015 aan de TU Delft. In samenwerking met studenten wil hij een Beeldbank Nederlands-Indië (Beeldbank NI) samenstellen, geïnspireerd op de Beeldbank WO2 van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD). Zo’n allesoverkoepelend digitaal forum bestaat niet over Nederlands-Indië. Hoffman werkt daartoe ook samen met musea en instellingen als Spoorwegmuseum, Tropeninstituut, Rijksmuseum en Volkenkundig Museum. Ook put hij uit zijn eigen collectie.

„Mijn thema is Kromo-Blanda. Het gaat over de tegenstelling tussen de Indonesische bevolking (‘kromo’) en de blanke kolonist (‘blanda’)”, zegt Hoffman in zijn atelier in Amsterdam. „Met de studenten bestuderen we de geschiedenis van Nederlands-Indië aan de hand van de vroege fotografie, vanaf circa 1859 tot aan de soevereiniteitsoverdracht in 1949. We kennen Indië allemaal als het paradijselijke land met in overdaad levende Nederlanders. Zij behoorden tot de upper class. Maar er is ook het donkere tegenbeeld. Bijvoorbeeld dat tot rond 1900 lijstraffen jegens de arbeiders op de plantages nog steeds voorkwamen.”

Hoffman is benieuwd of de fotografie van de zwarte zijde van het kolonialisme van invloed is geweest op het regeringsbeleid. Halverwege het gesprek toont hij een foto van een weelderig gedekte tafel met uitzicht op een golfbaan. Op de achterzijde staat een opzienbarende mededeling: „Whites live sumptuously in the Dutch Indies.” ‘Sumptuously’: overdadig. Ook de omstreden foto met het opschrift boven de Simpang Sociëteit in Soerabaja behoort tot het ‘tegenbeeld’ van de koloniale tijd: ‘Verboden voor honden en inlanders.’

Hoffman vervolgt: „Nog altijd heeft Nederland een verkrampte omgang met de voormalige kolonie. Dat bleek onlangs uit het onderzoek naar de structurele geweldsexcessen tijdens de politionele acties. Terwijl in Nederland nog altijd het idee heerst van het ‘vredige Indië’. Die tegenstellingen vormen mijn inspiratiebron. De Beeldbank NI staat open voor iedereen die een inzending wenst te doen, dus ook familiealbums zijn welkom. Het is meer dan een verzameling foto’s alleen. Met de pientere koppen van Delft wil ik dit forum zo inrichten dat je op een bepaald veld op de foto kunt klikken, zodat je een beschrijving krijgt, eventuele maker, herkomst en de historisch-maatschappelijke context. Destijds waren de foto’s bedoeld om de trots en de zegeningen van de koloniale tijd te vieren, nu zien we ook het tegendeel: de schaamte, de spijt. Ik denk dat er in Nederland nog steeds pijn leeft over het verlies van de kolonie. Als je meer weet over de achtergrond van die koloniale wereld, dan kan dat de pijn verzachten. Ik vraag me ook af of er foto’s bestaan van Europeanen en ‘inlanders’ die ongedwongen samenzijn. Ik heb daarvan tot nu toe weinig kunnen ontdekken. Ik wil van de Beeldbank NI een open instrument maken.”