Maar het moeilijkste komt nog voor Juncker: Oost-Europa

Na het Europarlement moet Commissie-voorzitter Juncker de EU-ministers overtuigen vluchtelingen te herverdelen. En dat is veel moeilijker.

Verdeling van 160.000 vluchtelingen over Europa

Het Europees Parlement schaarde zich gisteren als een blok achter nieuwe plannen van Jean-Claude Juncker om de huidige migratiecrisis te temmen. Zelfs de Europese Groenen besloten, weliswaar na stevig intern beraad, om vol overgave te applaudisseren voor de christen-democratische voorzitter van de Europese Commissie.

Het was steun die Juncker goed kan gebruiken. Maandag moet hij, op een ministeriële top, lidstaten ervan overtuigen dat er geen alternatief is voor zijn plan om eenmalig 160.000 vluchtelingen te herverdelen over de hele EU, over een periode van twee jaar. Tijdens zijn State of the Union gisteren, zijn eerste sinds zijn aantreden, haalde Juncker fel uit naar landen die zich verzetten tegen de bindende quota die dit vereist. „We hebben het over mensen, niet over nummers.”

Of de Luxemburger zijn speech – de belangrijkste tot nu toe – zou houden was even niet zeker. Zijn moeder overleed zondag, zijn vader ligt in het ziekenhuis. Met gebroken stem zei Juncker dat hij toch naar Straatsburg was gekomen, omdat zijn ouders „altijd hebben doorgewerkt” en hij zich aan hen verplicht voelt om dat ook te doen, gezien de grote uitdagingen van dit moment.

Het grote struikelblok maandag ligt in Oost-Europa. De lidstaten daar hebben, anders dan in West-Europa, weinig ervaring met migranten en zijn huiverig voor het verplichtende karakter van de plannen. In juni, toen het nog om 40.000 vluchtelingen ging, kregen ze hun zin. De quota werden vrijwillig. Maar in het daaropvolgende overleg kwamen lidstaten niet verder dan 32.000 plekken. „Een echte blamage”, in de woorden van Europarlementariër Jeroen Lenaers (CDA).

„Het moet verplicht”, zei Juncker gisteren resoluut. Krijgt de Commissie dit voor elkaar? „Het wordt touch and go”, zegt Junckers rechterhand, eerste vicepresident Frans Timmermans. Mogelijk, maar onzeker. „Ik zie een basis voor consensus, maar het gaat om heel zware politieke beslissingen.”

Het wensenlijstje van de Commissie is niet mals. Behalve de herverdeling van migranten gaat het om een „fundamentele herziening” van de Dublin-verordening, die elk land dwingt om zelf zijn asielproblemen op te lossen. Frontex, het EU-agentschap dat de bewaking van de buitengrenzen coördineert, moet bovendien worden omgevormd tot een volwaardige „Europese grens- en kustbewaker”. En er moeten meer mogelijkheden komen voor legale arbeidsmigratie, niet alleen om de verleiding van een gevaarlijke overtocht weg te nemen, maar ook met het oog op de vergrijzing in de EU.

De druk op Oost-Europa is groot. Grote landen als Frankrijk, Italië en Duitsland steunen de Commissie. Ook het Verenigd Koninkrijk en Ierland, die uitzonderingsposities hebben en Junckers verzoek dus formeel kunnen negeren, stellen zich constructief op. En in het Europarlement wordt links en rechts gedreigd met het inhouden van structuurfondsen.

Warschau lijkt al wat bij te draaien. Nadat de Poolse kerkleiding zondag parochies opriep de deuren voor vluchtelingen te openen, kondigde premier Ewa Kopacz dinsdag aan dat ook haar land meer vluchtelingen zal opnemen – al is het debat hierover met parlementsverkiezingen in aantocht (25 oktober) lastig. Brussel kwam de Baltische staten tegemoet met lagere quota. De echte vraag is wat de Hongaarse premier Orbán gaat doen.

Hongarije is samen met Griekenland en Italië een van de landen in de frontlinie van de migratiecrisis die worden ontlast door de Commissieplannen. Van de 160.000 vluchtelingen gaat het in 54.000 gevallen om Syriërs en Eritreeërs die in Hongarije zijn beland. Maar daarvoor moet Orbán wel instemmen met ‘hotspots’, door EU-functionarissen bemande registratiecentra, waar vluchtelingen vingerafdrukken worden afgenomen. De nationalistische premier gruwelt van zulke Europese bemoeienis.

Juncker waarschuwde voor getalm. „De winter nadert. Willen we echt dat families op treinstations slapen? In tenten? Op stranden in Kos?” De Commissie wil ook dat er snel een permanent „relocatiemechanisme” komt en maakt 1,8 miljard euro vrij voor onder meer armoedebestrijding in Noord-Afrika. Veel EU-landen spreken de wens uit om de oorzaken van de migratiecrisis aan te pakken. Waarom, vroeg Juncker zich af, worden de potjes voor ontwikkelingshulp overal dan almaar kleiner?

Dat Europa door vluchtelingen als „een baken van hoop en stabiliteit” wordt gezien, is „iets om trots op te zijn, niet om te vrezen”. Juncker riep landen, waaronder Nederland, op om asielzoekers die in een procedure zitten gewoon te laten werken. „Werk is een kwestie van waardigheid.”

Federica Mogherini, chef van de Europese diplomatie, sprak van „een allesbepalend moment” van de EU. „Denk niet dat we de wereld over kunnen met een pleidooi voor mensenrechten als we zelf niet de hoogste asielstandaarden kunnen garanderen.” Ze waarschuwde voor een overdaad aan emoties. „Emoties zijn het makkelijke deel van het verhaal. Wat we nu nodig hebben zijn beslissingen.”

    • Stéphane Alonso