Een schitterend fossiel vol raadsels

In een diepe grot is een ongekende hoeveelheid fossielen van de nieuwe mensensoort Homo naledi gevonden Maar zijn dit echt ‘rituele begravingen’? En niemand weet nog hoe oud deze bijzondere botten zijn.

De grootste fossielenschat uit de Afrikaanse geschiedenis lag aan het einde van een smalle grot van 80 meter lang en dertig meter diep: honderden botten, beentjes en tanden. En van een tot nu toe onbekende mensensoort.

Gisteren maakten onderzoekers onder leiding van antropoloog Lee Berger hun vondst van bekend in het tijdschrift eLife. Zijn team van slanke wetenschappers wurmde zich door de nauwe gangen van het Zuid-Afrikaanse grottenstelsel Rising Star. Dat ging niet zonder schrammen of krassen: de smalste doorgang is 21 cm. Volgens Berger hoort de nieuwe mens bij het mensengeslacht Homo, het geslacht waartoe ook de moderne mens (Homo sapiens) behoort. Het team van Berger doopte de nieuwe mens daarom Homo naledi. ‘Naledi’ betekent ster en is een verwijzing naar de ‘sterrenkamer’ waar de fossielen gevonden zijn.

Vooral de omvang van de vondst is ongekend. Als het om vroege mensen gaat, zijn antropologen al gelukkig met een enkel onderkaakje of een kies. Maar Bergers team vond meer dan 1.500 botten en beentjes uit de grot, van tenminste 15 volwassenen en kinderen. En mogelijk liggen er nog meer fossielen te wachten.

„Een fantastische en unieke vondst”, vindt de Nederlandse paleoantropoloog Fred Spoor van het University College London. „Er is nog nooit een nieuwe menssoort beschreven op basis van zó veel botmateriaal.” Spoor is het eens met Berger: dit is een mens uit het geslacht Homo.

Maar waar hoort Homo naledi thuis in de mensenstamboom? Dat is nog onbekend, want de fossielen zijn nog ongedateerd. Misschien zijn ze 2,5 miljoen jaar oud, maar ze zouden óók 50.000 jaar oud kunnen zijn. Paleontoloog Chris Stringer van het Natural History Museum in Londen ergert zich aan die onzekerheid. De onderzoekers hadden op zijn minst kunnen bepalen of de botten erg oud zijn of erg jong, is zijn verwijt in een commentaar in eLife.

De implicaties van de vondst zijn daarom nog onduidelijk. In het meest extreme scenario zijn de botten jonger dan 100.000 jaar. Dat zou betekenen dat er in Zuid-Afrika niet zo lang geleden nóg een mens rondliep, naast de moderne mensen die toen al in Afrika leefden.

Het meest waarschijnlijk is dat de fossielen een tot twee miljoen jaar oud zijn. Dat zou het beste passen bij de opvallende combinatie van moderne en primitieve trekjes in het skelet. Primitief zijn de lange, kromme vingers – typisch voor een klimmer. En ook de schouders en het bekken van Homo naledi lijken op die van de aapachtige Australopithecus.

Andere eigenschappen zijn juist ‘modern’ en passend bij Homo. H. naledi had bijvoorbeeld lange benen en moderne voeten waarmee hij rechtop liep. En Homo naledi was handig: zijn pols, duim en palm zijn ‘modern-menselijk’.

Een volwassen Homo naledi woog zo’ n 45 tot 55 kilo en was anderhalve meter lang. Dat is vergelijkbaar met andere vroege mensen. Het brein van Homo naledi was juist vrij klein: hun herseninhoud lag ergens tussen de 450 en 560 milliliter – niet veel meer dan een chimp.

„Dit is wederom een nieuwe soort die niet past in de klassieke lijn van Australopithecus naar Homo”, vat Fred Spoor samen. Hij wijst erop dat er twee miljoen jaar geleden meerdere gevarieerde overgangsvormen bestonden, zoals de Zuid-Afrikaanse Australopithecus sediba (2 miljoen jaar oud) en primitieve Homo erectus uit Georgië (1,8 miljoen jaar oud).

Een groot raadsel is ook: hoe zijn deze skeletten in de grot terecht zijn gekomen? De mensen zijn niet met z’n allen in de grot gevallen of naar binnen gespoeld. Dan hadden ze meer botbreuken gehad. Ze hebben ook niet in de grot gewoond.

Dan blijft er volgens het team van Berger nog maar één mogelijkheid over: mensen hebben bewust dode lichaam de grot ingebracht en bijgezet. Homo naledi zou daarmee veruit de eerste mens zijn met een grafritueel. Tot nu toe gingen archeologen ervan uit dat moderne mensen (Homo sapiens) de eerste waren die dode soortgenoten begroeven.

Maar de troute naar de kamer voert door een nauwe, bijna verticale schacht van twaalf meter lang. Zouden mensen echt met lijken in deze grot zijn afgedaald? En kropen ze dan door het pikkedonker, of verlichtten ze hun pad met fakkels?

Een andere mogelijkheid is dat de mensen in de kamer gestorven zijn. In hun artikel noemen de onderzoekers deze optie wel, maar op de persconferentie gisterochtend benadrukte Lee Berger vooral dat Homo naledi de eerste mens was met rituele gebruiken. Voor Spoor is dit het meest controversiële deel van het onderzoek. Hij wacht tot speleologen een second opinion geven. „Weten we echt zeker dat er al die tijd maar één ingang was tot deze grot?”

    • Lucas Brouwers