‘Bijna 30.000 migranten zijn gestorven door activiteiten van smokkelaarsbendes’

Dat schreef de Hongaarse premier Viktor Orbán vorige week in een opiniestuk

illustratie Robin Héman

De aanleiding

Tot de grootste sceptici over de komst van grote aantallen vluchtelingen naar Europa behoort de Hongaarse premier Viktor Orbán. In een stuk dat hij vorige week schreef voor de Duitse krant Frankfurter Allgemeine Zeitung (ook overgenomen door deze krant) hekelde hij het Europese asielbeleid, dat volgens hem de mensensmokkelaars in de kaart speelt. Als gevolg van hun activiteiten, schreef hij, zijn sinds 2000 al „bijna 30.000” mensen gestorven die als migranten naar Europa probeerden te komen. Klopt dit of overdrijft de Hongaarse premier hier om het probleem nog dramatischer voor te stellen dan het al is?

Waar is het op gebaseerd?

Orbán verwijst in zijn stuk naar de Oostenrijkse Kronen Zeitung. Niet de meest gezaghebbende bron misschien: de boulevardkrant is nog weleens beschuldigd van stemmingmakerij tegen buitenlanders in Oostenrijk. Op welk stuk in de krant hij zich baseerde, valt niet direct te achterhalen, maar het cijfer van ‘bijna 30.000’ doden leent zich wel degelijk voor nader onderzoek.

En, klopt het?

Niemand heeft solide cijfers, ook regeringen niet. Passagierslijsten zijn er doorgaans niet, omdat het bij het smokkelen van vluchtelingen in gammele bootjes over de Middellandse Zee, waar al jaren veruit de meeste migranten om het leven komen, om clandestiene operaties gaat. Ook na rampen blijft het deels giswerk. „We zijn vaak afhankelijk van schattingen van overlevenden”, zegt William Spindler, woordvoerder van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR in Genève . „Die zeggen dan bijvoorbeeld dat er 300 mensen aan boord waren. Als we er dan 200 hebben gered en 50 lichamen in het water hebben gevonden, gaan we er dus vanuit dat er 50 zijn vermist.”

Maar die schattingen van overlevenden zijn vaak maar een slag in de lucht. Hoe weten zij hoeveel mensen er precies benedendeks waren opgesloten, als ze zelf boven zaten? Ook hoort de buitenwereld dikwijls niets van kleinere bootjes die vergaan. Die onopgemerkte slachtoffers blijven buiten de statistieken. Een ander probleem is dat wanneer ergens in Italië, Spanje of Griekenland een lijk aanspoelt, moeilijk is vast te stellen of het om een nieuw slachtoffer gaat of om iemand die al eerder als vermist was opgegeven. Was hij of zij al meegeteld of niet? Hoe moeilijk dit is blijkt uit het feit dat van de tussen 1999 en 2013 gevonden lichamen, voor driekwart mannen, de identiteit niet kon worden achterhaald.

Toch hebben verschillende organisaties zich de laatste jaren gewaagd aan schattingen. Een belangrijke bron zijn de zogeheten Migration Files, een onderzoeksinitiatief van een aantal Europese kranten en bladen, waaronder de gerenommeerde Zwitserse Neue Zürcher Zeitung. Zij maakten op hun beurt dankbaar gebruik van de gegevens uit eerdere onderzoeken, waaronder Fortress Europe van de Italiaanse journalist Gabriele del Grande en een in Nederland gevestigde koepelorganisatie van hulporganisaties, United for Intercultural Action (UIA). De conclusie van de Migration Files in maart vorig jaar was dat er sinds het jaar 2000 22.400 mensen op weg naar Europa zijn omgekomen of vermist. Ze baseerden zich onder meer op berichten in de media, verklaringen van hulporganisaties en medische bulletins.

Daarmee kwamen ze hoger uit dan de schattingen van Del Grande en UIA. Die hielden het op 19.000 respectievelijk 17.000 slachtoffers sinds het begin van de jaren negentig. Ook de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) nam de cijfers van de Migration Files vorig jaar over in het rapport Fatal Journeys. Volgens de auteurs was het cijfer van 22.400 zelfs waarschijnlijk nog aan de lage kant.

Sinds april vorig jaar zijn er nog enige duizenden doden bijgekomen. Over heel 2014 bedroeg dat aantal naar algemeen wordt aangenomen 3.279 en ook dit jaar zijn er volgens gegevens van UNHCR al 2.850 migranten verdronken in de Middellandse Zee.

Conclusie

Tel je het aantal doden en vermisten sinds begin vorig jaar op bij het cijfer van 22.400, waarop de Migration Files uitkwamen voor de periode van 2000 tot begin 2014, dan kom je op ruim 28.000 uit. Dat komt aardig overeen met de bewering van de Hongaarse premier Orbán. Bijna 30.000 is een schatting die wel ruwweg klopt, beaamt ook Frank Laczko van het Global Migration Data Centre van IOM in Berlijn. Ondanks alle onzekerheden die er aan dat cijfer kleven, beoordelen we de stelling daarom als waar.