Zo verdedigt een land zich als het eigen burgers doodt

de Britse drone-aanval De luchtmacht doodde twee Britse IS-strijders in Jemen. Maar mogen de Britten dat wel?

De Britse luchtmacht doodde eind augustus met een aanval met een drone twee Britten in Syrië. Ze hadden zich aangesloten bij Islamitische Staat (IS).

1 Kon dit zomaar buiten het parlement om?

Ja. Premier Cameron heeft weliswaar herhaaldelijk gezegd dat hij steun zal vragen aan het Lagerhuis voor hij besluit tot luchtaanvallen in Syrië, zoals de gewoonte is bij de inzet van het leger. Maar zijn antwoord was ook altijd dat „het belangrijk is dat een premier het recht heeft snel te handelen zonder toestemming van het Lagerhuis in specifieke omstandigheden – bijvoorbeeld als we een zeer belangrijk, uniek Brits belang moeten verdedigen”. Dat laatste is hier volgens Cameron het geval. De gedode IS-strijders zouden deze zomer aanslagen in het Verenigd Koninkrijk hebben willen plegen.

2 Is dit wel wettig?

De Britse regering beroept zich op het recht van zelfverdediging uit het VN-handvest. Voorwaarde is dat een aanslag direct aanstaande is, en er dus een reëel gevaar is voor het eigen land. Verder moet zo’n tegenaanval binnen redelijke proporties blijven en er moet geen andere keus zijn. Cameron zegt zich daaraan te hebben gehouden. Binnen Syrië, of met de Syrische regering, kon Londen niks bereiken.

De verklaring van Cameron laat wel vragen open. Een aanslag heeft immers niet plaatsgevonden. Of ze zijn voorkomen, afgelast, mislukt of dat de verdachten ervanaf zagen, Cameron vertelt er niets over. Wel zegt hij dat het er niet naar uitzag dat deze mannen ooit Syrië zouden verlaten, noch dat ze hun plannen om Britse burgers te doden zouden laten varen.

3 Kun je dan ‘zomaar’ eigen burgers op ander grondgebied doden?

Nee, niet ‘zomaar’. Dit gaat over de licence to kill van James Bond, een vergunning die de staat eenzijdig de vrijheid zou geven om eigen burgers te laten doden. In beginsel wordt zoiets in een rechtsstaat als een verboden buitengerechtelijke executie beschouwd. Een rechtsstaat schrijft daarvoor een eerlijk proces voor, met een onafhankelijke rechter en een hele reeks grondrechten voor degene wiens dood volgens de staat nodig zou zijn.

Althans, dat was de heersende mening totdat de Amerikaanse regering ook met een beroep op het recht van zelfverdediging een capture or kill-beleid van terreurverdachten met drones ging voeren, onder meer in Jemen. Oók tegen eigen burgers, buiten de rechter om. Zo bracht de Amerikaanse regering in 2011 in Jemen Anwar al-Awlaki om, een Amerikaanse burger, ook wel bekend als de ‘YouTube-preker’. Ook Al-Awlaki zou aanslagen in de VS voorbereiden. Zijn gevangenneming zou niet haalbaar zijn geweest. De aanval werd juridisch onderbouwd door hem als ‘vijandige strijder’ te kwalificeren.

4 Wordt dit nog ergens onafhankelijk getoetst?

Cameron heeft advies gevraagd aan de attorney general, de hoogste jurist van het land. Maar dat bevredigt het Lagerhuis onvoldoende. De oppositie wil het advies inzien. En dat heeft een reden: in 2003 zei de toenmalig attorney general, Lord Goldsmith, dat er een „gezonde juridische basis” was voor een oorlog in Irak. Toen twee jaar later Goldsmiths advies uitlekte, bleek dat hij oorspronkelijk een inval in Irak zonder VN-resolutie „illegaal” noemde. Volgens critici zou hij onder politieke druk zijn gedraaid.

Toetsing achteraf kan als de nabestaanden naar de rechter stappen. Dat gebeurde toen Britse troepen in 1988 drie IRA-leden doodden in Gibraltar, tijdens de burgeroorlog in Noord-Ierland. In 1995 oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat hun „recht op leven” was geschonden.

    • Folkert Jensma
    • Titia Ketelaar