Is doden Britse IS-strijders legitiem?

Britse regering legitimeert de drone-aanval op Britse IS-strijders in Syrië met het recht op zelfverdediging.

Reyaad Khan (rechts op deze foto uit 2014), een van de twee Britten die volgens premier Cameron door een Britse drone werden gedood. Naast hem Abu Muthanna al-Yemeni uit Cardiff, die propaganda maakt voor IS. Foto AFP

De Britse luchtmacht doodde augustus met een drone-aanval twee Britten in Syrië. Ze hadden zich aangesloten bij de Islamitische Staat (IS).

1 Kan dit buiten het parlement om?

Ja. Premier Cameron heeft weliswaar herhaaldelijk gezegd dat hij steun zal vragen aan het Lagerhuis voor hij besluit tot luchtaanvallen in Syrië, zoals de gewoonte is bij de inzet van het leger. Maar zijn antwoord was ook altijd dat „het belangrijk is dat een premier het recht heeft snel te handelen zonder toestemming van het Lagerhuis in specifieke omstandigheden – bijvoorbeeld als we een zeer belangrijk, uniek Brit belang moeten verdedigen”. Dat laatste is hier volgens Cameron het geval. De gedode IS-strijders zouden deze zomer aanslagen in het Verenigd Koninkrijk hebben willen plegen.

2 Is dit wel wettig?

De Britse regering beroept zich op het recht op zelfverdediging uit het VN-handvest. Voorwaarde is dat een aanslag direct aanstaande is, en er dus een reëel gevaar is voor het eigen land. Verder moet zo’n tegenaanval binnen redelijke proporties blijven en er moet geen andere keus zijn. Bijvoorbeeld uitstel of arrestatie, gevolgd door uitlevering. Of eventueel een inval door het Britse leger om de mannen te arresteren. Cameron zegt zich daaraan te hebben gehouden. Binnen Syrië of met de Syrische regering kon Londen niks bereiken. En dus kon het niet anders.

De verklaring van Cameron laat wel vragen open. De aanslagen hebben immers niet plaatsgevonden. Of ze zijn voorkomen, zijn afgelast, niet zijn gelukt of dat de verdachten er zelf van afzagen, Cameron vertelt er niets over. Hoe ‘hard’ de dreiging dus was, blijft onduidelijk. Wel zegt hij dat het er niet naar uitzag dat deze mannen ooit Syrië zouden verlaten, noch dat ze hun plannen om Britse burgers te doden zouden laten varen. Dit was dus preventieve zelfverdediging tegen aanslagen die (nog) niet plaatsvonden door mannen over wiens handelen weinig bekend is.

3 Kan een land ‘zomaar’ eigen burgers in een ander land doden?

Nee, dit gaat letterlijk over de ‘licence to kill’ van James Bond, een vergunning die de staat eenzijdig de vrijheid zou geven eigen burgers te laten doden. In beginsel wordt zoiets in een rechtsstaat beschouwd als een verboden buitengerechtelijke executie. Een rechtsstaat schrijft een eerlijk proces voor, met een onafhankelijke rechter en een reeks grondrechten voor degene wiens dood volgens de staat nodig is.

Althans, dat was de communis opinio totdat de Amerikaanse regering ook met een beroep op het recht van zelfverdediging terreurverdachten met drones ging doden, onder meer in Somalië, Jemen en Afghanistan. Dus buiten de rechter om, op basis van risicotaxaties van de inlichtingendiensten. Zo brachten de VS in 2011 in Jemen Anwar al-Awlaki om, een Amerikaanse burger die zich bij de Jemenitische tak van Al-Qaeda had aangesloten. Ook Al-Awlaki zou aanslagen in de VS voorbereiden. En zijn gevangenneming zou niet haalbaar zijn geweest. De aanval werd juridisch onderbouwd door hem als ‘vijandige strijder’ te kwalificeren. In de VS is er de nodige kritiek op de drone-oorlog, waarbij veel burgerdoden zijn gevallen.

4 Hoe wordt een aanval getoetst?

Cameron heeft advies gevraagd aan de attorney general, de hoogste jurist van het land. Die heeft dus de merites getoetst. Maar dat bevredigt het Lagerhuis onvoldoende. De oppositie wil het advies inzien. En dat heeft een reden: in 2003 zei toenmalig attorney general, Lord Goldsmith dat er een „gezonde juridische basis” was voor een oorlog in Irak. Toen dit advies twee jaar later uitlekte, bleek dat Goldsmith een invasie in Irak zonder VN-resolutie aanvankelijk „illegaal” noemde. Volgens critici zou hij onder druk zijn gezet om zijn mening te herzien.

Toetsing achteraf kan als de nabestaanden naar de rechter stappen. Dat gebeurde toen Britse troepen in 1988 drie IRA-leden doodden in Gibraltar, tijdens de Troubles, de burgeroorlog in Noord-Ierland. In 1995 oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat hun „recht op leven” was geschonden.

    • Folkert Jensma
    • Titia Ketelaar