Het tijdperk Elizabeth – ze paste zich aan

Vandaag haalt Elizabeth haar betovergrootmoeder Victoria in als langst regerende Engelse monarch. De regeerperiode van Victoria definieerde een tijdperk. Wat kenmerkt het tijdperk-Elizabeth?

Queen Victoria, omstreeks 1890 Foto Thinkstock

Er wordt officieel vandaag niets gevierd. Er zijn geen saluutschoten, er is geen luchtparade, er komen zelfs geen nieuwe postzegels uit. Buckingham Palace heeft het over „business as usual”. Koningin Elizabeth is traditiegetrouw in de zomer in Schotland, op haar landgoed Balmoral, en opent een nieuwe spoorverbinding.

Het is wellicht ook vreemd om triomfantelijk te doen over een prestatie die louter bereikt is door je leeftijd. Het is raar om te vieren dat je langer leeft dan je betovergrootmoeder Victoria. Zij overleed na 63 jaar en zeven maanden koningin van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland te zijn geweest. Vandaag haalt Elizabeth haar in, en zal ze de langst regerende Engelse monarch zijn.

Wat heeft ze in die tijd bereikt?

Niets, waren de harde woorden van de historicus David Starkey vorige week in de Radio Times. „Ze heeft de kunst van praten zonder iets te zeggen geperfectioneerd.” Hij meent dat Elizabeth „niets heeft gedaan of gezegd dat iemand zich zal herinneren”. Victoria „was en blijft overal onmiddellijk herkenbaar”, Elizabeth echter zal „haar naam niet aan deze tijd geven”.

Terwijl dat wel de verwachting was toen de 25-jarige Elizabeth in 1953 werd gekroond. „Laat ons hopen dat we getuige zijn van het begin van een nieuwe elizabethaanse periode, niet minder vermaard dan de eerste”, zei oud-premier Clement Attlee. Hij verwees naar de gouden eeuw onder Elizabeth I (1558-1608), toen Engeland triomfeerde over de Spanjaarden. De tijd van Shakespeare.

Twee toevallige koninginnen

De vergelijking met Victoria gaat echter allengs meer op, nu Elizabeth haar in tijd van regeren inhaalt. Geen van beiden was voorbestemd koningin te worden. Victoria werd het omdat oom Willem IV kinderloos bleef. Elizabeth omdat oom Edward VIII afstand deed van de troon waarop haar vader koning werd.

Victoria’s regering definieerde een tijd en een volk. Dit is „een periode van voorspoed”, signaleerde ze in haar dagboek. Het was een tijd van imperialisme, industriële revolutie en innovatie. Van een groeiende middenklasse, en politisering. Van architectuur, literatuur (Dickens, de schrijvende gezusters Brönte, Oscar Wilde). Van Darwin en Freud.

„Laten we het maar niet over elizabethaanse architectuur hebben”, zegt Robert Hardman, koninklijk huis-verslaggever en auteur van de bestseller Our Queen. „Ik geloof niet dat iemand met dezelfde genegenheid zal praten over wat nu wordt gebouwd als over wat er in South Kensington staat.”

Op instigatie van prins Albert, echtgenoot van Victoria, werden in die Londense wijk culturele- en onderwijsinstellingen gebouwd: het Natural History Museum, het Science Museum, het South Kensington-museum (nu Victoria & Albert-museum), en de Royal Albert Hall. De bouw kwam voort uit de Great Exhibition in Hyde Park in 1851, ook bedacht door Albert, waarop 10.000 „wonderen van industrie en het moderne leven” werden getoond: van een enorme hydraulische pers tot een naaimachine.

Voor Elisabeth ontrolde de tijd zich heel anders. Robert Hardman: „De huidige koningin begon haar regering in een platgebombardeerde stad, met een bevolking die nog altijd op rantsoen leefde.”

De Britten worstelden in de jaren vijftig met de financiële en sociale gevolgen van twee wereldoorlogen, terwijl Victoria’s rijk uiteen viel. Hardman: „Onder Victoria hoorde een kwart van de wereld bij het Britse rijk. Onder Elizabeth werd de vlag neergehaald in plaats van in woestijnen geplant.” Elizabeth begon als staatshoofd van 32 landen. Dat zijn er nu nog 16.

Hardman zegt wel dat het nog te vroeg is om te bepalen wat de elizabethaanse periode betekent. „Het is zo’n periode van verandering geweest. We zijn van een monoculturele, christelijke, onderdanige samenleving verandert in iets wat we nog niet kunnen benoemen.”

Met haar was de dynastie veilig

Ook historicus Sarah Bradford, auteur van Queen Elizabeth II: Her Life in Our Times, zegt: „Na de Suez-crisis verloren de Britten hun rijk, en hun reputatie in de wereld.”

Maar dat betekent niet dat Elizabeth geen succesvol monarch is. „Ze heeft de dynastie veiliggesteld, en dat moet niet worden onderschat”, meent Bradford. Uit een peiling vorig jaar bleek dat de Britten voor moreel leiderschap vooral naar koningin Elizabeth kijken, daarna naar prins William, de aartsbisschop van Canterbury, Nobelprijs-winnares Malala. En pas daarna naar de premier.

Het accent van de monarchie is bovendien verschoven, meent Bradford. „Ik weet niet of prins Philip nog zou kunnen doen wat Albert deed. Dat zou nu als bemoeienis worden gezien.” Bradford vindt dat de koninklijke familie nog steeds een stempel drukt op de samenleving. „Als je kijkt naar welzijn, wat zij doen met daklozen, voor jongeren, met de talloze organisaties waarvan ze beschermheer zijn. Het gebeurt alleen meer achter de schermen.”

„De invloed van de monarchie is veranderd”, zegt ook historicus Jane Ridley, die een biografie over koningin Victoria schreef. „Onder Victoria veranderde de rol van de monarch, en aan het eind van haar leven lag de macht bij de premier. Ze heeft dat nooit begrepen. Als je haar brieven aan premier Gladstone leest, dan is het alsof zij nog oppermachtig was. Heel bazig.”

Elizabeth is daarentegen in de loop der jaren „een grootmoederlijke adviseur” geworden. „Ze heeft zich aangepast aan veranderingen. Als je ziet wat er binnen de paleismuren is gebeurd: ze betaalt belasting, haar staf bestaat niet langer uit adellijke hovelingen, de paleizen zijn voor het publiek geopend.” En Elizabeth – 89 jaar oud – begeeft zich „onvermoeibaar” in het openbaar.

Ridley zegt: „Wat men vergeet, is dat Victoria vanaf het moment dat haar echtgenoot Albert in 1861 overleed, zelden nog in het openbaar verscheen. Ze woonde bijvoorbeeld maar vijf keer Prinsjesdag bij. Om eerlijk te zijn was dat deels omdat ze zo dik was geworden. Maar ook omdat ze het gewoon niet aankon.”

Zowel Victoria als Elizabeth overkwamen hun annus horribilis, zoals Elizabeth het jaar 1992 noemde na de brand in Windsor Castle, de scheiding van prins Andrew en Sarah en prinses Diana’s uit de school klap-boek. Elizabeth deed dat door zich meer open te stellen voor haar onderdanen, Victoria door zich terug te trekken.

„Victoria’s aanwezigheid werd louter uitgedrukt in standbeelden, brievenbussen, gebouwen en, nieuw voor die tijd, op postzegels”, zegt Jane Ridley. Desondanks was Victoria razend populair. „Dat besefte ze pas toen de massa langs de kant stond te juichen bij haar gouden jubileum.”

De huidige koningin is even populair. In 1977, terwijl de Sex Pistols „ze is niet menselijk” zongen, waren er overal straatfeesten voor haar zilveren jubileum. Elizabeth zou hebben opgemerkt: „Ze houden dus toch van me.” Voor het straatontbijt op haar negentigste verjaardag volgend jaar april is massale belangstelling.

De leeftijd van Victoria en Elizabeth heeft in hun voordeel gewerkt. „Men houdt nu eenmaal van een oudere monarch”, concludeert Ridley.

    • Titia Ketelaar