De dienstmeid is nog steeds onzichtbaar

Dochter Jessica en moeder Val zijn op zijn zachtst gezegd van elkaar vervreemd.

Downton Abbey in Brazilië, maar dan teruggebracht tot de basisingrediënten, zo laat Que horas ela volta? zich nog het beste omschrijven. Een familie en haar personeel. Een enkele dienstmeid om precies te zijn. Onzichtbaar weggemoffeld. En ook degene die ervoor zorgt dat je zou kunnen denken dat een huishouden en het opvoeden van kinderen als vanzelf verloopt. Het verhaal over huishoudster Val speelt zich weliswaar in hedendaags São Paulo af en in een middenklasse gezin, maar de upstairs/downstairs-mechanismen zijn niet anders dan bij de adellijke televisiefamilie van Lord Grantham in het Engeland van begin twintigste eeuw.

De sociale dynamiek van het Latijns-Amerikaanse huishoudstersysteem is recentelijk onderwerp geweest van meerdere films zoals het ook in Nederland uitgebrachte Domésticas uit Brazilië en het Chileense The Maid. Dat is dan ook meteen het grootste bezwaar tegen de film: hij is integer, maar vertelt niet echt iets nieuws, noch iets bekends op een verrassende manier. Die huishoudsters zijn kokkin, schoonmaakster, dienstmeisje en kinderverzorgster ineen. Vaak voor werkende moeders, maar even vaak in gezinnen waar de vrouw des huizes niets anders om handen heeft, en beslist niet iets wat beperkt blijft tot de welgestelde klassen.

Toen regisseur Anna Muylaert afgelopen maand in Amsterdam was voor het World Cinema Festival, verklaarde ze de situatie in haar eigen land met wat ze noemde „die typische Braziliaanse relaxcultuur”. Volgens haar is het altijd beter om te laten zien dat je je kunt permitteren om niets te doen dan druk bezig te zijn.

Al deze ingesleten patronen worden doorbroken als Vals 17-jarige dochter naar de stad komt. Moeder en dochter hebben elkaar sinds het meisje klein was niet meer gezien. Dat ze van elkaar vervreemd zijn is nog zachtjes uitgedrukt. Jessica is totaal verbaasd dat haar moeder zich zo klein en nederig heeft gemaakt en haar komst zorgt voor een kleine paleisrevolutie.

Door z’n observerende stijl en licht humoristische toon (sommige scènes doen denken aan Jacques Tati’s verwonderde blik op de vooruitgang in Mon oncle) is Que horas ela volta? zowel mild-humanistisch als venijnig. Vlak voor Jessica arriveert zoekt de bijna volwassen zoon des huizes nog een keer troost bij zijn oude verzorgster op een manier die zowel ontroerend intiem, als ongemakkelijk incestueus is. Die dialectiek bepaalt uiteindelijk ook de conclusie (met verrassend ontnuchterende ontknoping): ergens tussen pragmatisme, schaamte en ideologie.