Tante Beeb wordt geplaagd

Net als in Nederland is in het Verenigd Koninkrijk de liefde tussen politiek en publieke omroep voorbij. De eens zo grote BBC kampt nu met zeven plagen.

Illustratie Roland Blokhuizen

Deze herfst begint de BBC aan de strijd om haar voortbestaan. Het Royal Charter, het handvest dat de positie en toekomst van de Britse publieke omroep bepaalt, moet worden vernieuwd. En het is zeker niet gegarandeerd dat Auntie Beeb ongeschonden uit de onderhandelingen komt.

De strijd is ideologisch. Sommigen vinden dat de BBC méér dan een publieke omroep is geworden, met een nieuwssite die in binnen- en buitenland concurreert met kranten. Dat zij zich te veel richt op amusement, wat net zo goed door commerciële omroepen gedaan kan worden. Laat de BBC zich beperken tot documentaires, niche onderwerpen die anders niet gebracht zouden worden, klinkt het.

„Dit is het moment om na te denken over waarom we eigenlijk een BBC hebben”, zei de Britse minister van Media, John Whittingdale, deze zomer. Directeur-generaal van de BBC Tony Hall zei dat de omroep de komende tijd „groot risico” loopt. Welke zeven plagen bedreigen het Britse instituut?

1 Kijk- en luistergeld Volgens kenners is dit de belangrijkste slag die moet worden geleverd. „Je kunt de BBC op twee manieren ombrengen: opheffen, maar dat zal geen politicus aandurven, of duizenden kleine bezuinigen afdwingen. Zo worden haar vleugels gewiekt”, zegt Jean Seaton, de officiële biograaf van de BBC.

De Britten betalen jaarlijks 145,50 pond (198 euro) kijk- en luistergeld. Daarmee worden negen televisiekanalen, 5 landelijke en 40 lokale radiozenders, de Welsh-talige zender S4C en alle online activiteiten van de BBC gefinancierd.

Dat bedrag, in totaal 3,7 miljard pond, is in vijf jaar niet verhoogd. Sterker: uit die pot wordt sindsdien ook het landelijk uitrollen van breedband betaald, net als de BBC World Service – die eerst werd betaald door het ministerie van Buitenlandse Zaken – én de 750 miljoen pond kijk- en luistergeld voor 75-plussers, zodat zij gratis tv en radio ontvangen. Dat werd tot vijf jaar terug betaald door het ministerie van Welzijn.

De regering noemt het kijk- en luistergeld „achterhaald”. Nu betaalt iedereen evenveel, ongeacht kijkgedrag of inkomen. Wellicht, suggereerde minister Whittingdale, zouden kijkers alleen moeten betalen voor wat ze wíllen zien. In elk geval wil hij ervoor zorgen dat wanbetalers niet langer worden vervolgd.

De BBC waarschuwt dat er dan nog eens 200 miljoen pond extra wordt misgelopen. Een kleiner budget zal ten koste gaan van de kwaliteit, waarschuwde directeur-generaal Hall voor de zomer. Hij sprak over zenders die „op slot” kunnen gaan. Volgens The Sunday Telegraph stopt BBC4 mogelijk, om met het geld dat daarmee bespaard wordt nieuwe dramaseries te kunnen financieren.

Besparing is een van de redenen dat BBC3 dit najaar alleen nog maar online te zien zal zijn. De andere reden is dat de omroep zo kan onderzoeken of jongeren te bereiken zijn als er niet meer lineair wordt uitgezonden. „Als dat niet zo is, als we niet langer relevant zijn, dan is er geen rechtvaardiging voor het kijk- en luistergeld”, zei James Purnell, directeur digitaal, begin zomer tijdens een paneldiscussie over de toekomst van de BBC.

2 Amusement of beperkt aanbod Maar moet de BBC wel online uitzendingen gaan verzorgen? Moet zij er wel naar streven „alles voor iedereen” te zijn? In de green paper, waarmee de discussie voor de zomer door de regering werd geopend, pleitte zij voor een „beperktere en meer gerichte” BBC. De publieke omroep groeide van twee televisiezenders in 1994 tot negen nu.

De regering erkent dat de BBC bepaalde programma’s maakt – natuurdocumentaires, klassieke muziek- en wetenschapsprogramma’s en kindertelevisie – die „niet of nauwelijks in de brede markt” worden geboden. „Maar ze brengt ook programma’s die zich niet onderscheiden van de commerciële concurrentie.”

Minister Whittingdale haast zich de laatste weken te zeggen dat hij niet tegen entertainment is, zolang dat maar op eigen bodem wordt gemaakt. Het gevaar, zegt Richard Ayre van toezichthouder BBC Trust, is dat „voor de politiek de missie van de BBC ‘informeer, onderwijs, amuseer’ is”. „Het publiek ziet het andersom.”

3 Marktbederf online nieuws Eenzelfde discussie wordt gevoerd over de online aanwezigheid van de BBC. De site trekt gemiddeld 5,4 miljoen unieke bezoekers per dag, en dat moeten er meer worden. Directeur digitaal Purnell: „Het is een wereldmarkt, onze concurrenten zijn Facebook en Google”.

De regering zegt in haar green paper: „Je kunt je afvragen of de inhoud van de site van de BBC voldoende onderscheidend is van inhoud die elders ontwikkeld en gebracht wordt.”

De News Media Association, die alle Britse kranten op de Financial Times na vertegenwoordigt, is het bijvoorbeeld „fundamenteel oneens” met de ambities van de BBC om haar online nieuwsdiensten uit te breiden. Voorzitter Mike Darcey, tot gisteren uitgever van The Sun en The Times, waarschuwde vorige week dat Britse media „met succes” een digitale verandering ondergaan en „de BBC niet de vrije hand mag krijgen dat in gevaar te brengen”.

De BBC antwoordde dat „het publiek ons meer vertrouwt, en we gebeurtenissen verslaan op een manier die anderen niet doen”. Gisteren kondigde Lord Hall aan dat de BBC inhoud met regionale kranten gaat delen.

4 Politiek bevooroordeeld Maar bij die manier van verslaggeving worden ook vragen gesteld. Al langer klagen conservatieve politici over „liberale bevooroordeeldheid” in verslaggeving over politiek, de EU en het klimaat. Dat zou volgens sommigen de reden zijn dat de regering de publieke omroep nu wil aanpakken. Tijdens de verkiezingen zei premier Cameron over de BBC: „Ik zal ze sluiten”. Een grap, volgens Downing Street. Maar zo werd dat door de aanwezige BBC-verslaggevers niet ervaren. Overigens klaagt Labour op zijn beurt dat de BBC rechts bevooroordeeld is.

5 Concurrentie kranten Ook van collega’s in de media kan de BBC zelden op sympathie rekenen. The Times, Sunday Times en The Sun zijn in handen van News UK van mediamagnaat Rupert Murdoch, die ook eigenaar is van de commerciële concurrent Sky News. Richard Desmond, eigenaar van The Daily Express, was tot begin dit jaar eigenaar van Channel5. De Daily Mail vecht met de BBC online om bezoekersaantallen. „Er zijn duidelijke commerciële redenen waarom mensen die trots zijn op wat de BBC doet geen platform hebben”, meent biografe Seaton.

6 Seksschandaal Jimmy Savile De trots op en het vertrouwen in de BBC hebben de afgelopen jaren ook een knauw gekregen, met name door het misbruikschandaal rond wijlen Jimmy Savile. De BBC-presentator randde duizenden kinderen en kwetsbare vrouwen aan, deels achter de schermen bij zijn populaire programma’s.

De storm daarover is even gaan liggen. Onderzoeken naar hoe Savile in ziekenhuizen en tehuizen zijn gang kon gaan, en hoe de politie slachtoffers negeerde, zijn inmiddels gepubliceerd. Maar het onderzoek naar hoe de BBC in het verleden omging met klachten, is er nog niet. Het is af, maar ligt in een la om enkele rechtszaken die tegen mededaders worden gehouden niet te beïnvloeden. Het zou dus tijdens de onderhandelingen over de toekomst van de BBC gepubliceerd kunnen worden.

7 Vet bestuur, zwak toezicht De ontslagen die vielen door Savile leidden tot een nieuw schandaal: de hoge ontslagpremies bij de BBC. Die vielen in vergelijking met wat gebruikelijk is bij commerciële bedrijven mee, maar bevestigden wel het imago van een publieke omroep waar geld wordt verspild. „De BBC is nog steeds een ‘vette’ organisatie met veel bureaucratie. Dat zeggen BBC-mensen zelf ook”, meent Whittingdale.

En dan is er nog de manier waarop de BBC wordt bestuurd. Tien jaar geleden werd de BBC Trust opgericht, die namens de kijkers toezicht houdt op de omroep. Whittingdale vraagt zich af of er niet een externe toezichthouder moet komen.

Grootste probleem, zegt biografe Seaton, is dat de BBC Trust te zwak is. „Dit is geen toezichthouder die de regering rauw lust.” En juist nu is dat nodig: „Bij vorige Charter-onderhandelingen, onder Thatcher en Blair, waren er ondanks problemen en schandalen en vijandelijkheden altijd mensen die het voor de BBC opnamen. Ik zie nu niet waar de verdediging vandaan moet komen.”

    • Titia Ketelaar