Schrijver Joost Zwagerman overleden

Joost Zwagerman won in 2008 de Gouden Ganzenveer. Hij nam de prijs in ontvangst in het Concertgebouw in Amsterdam. Foto ANP / Olaf Kraak

De Nederlandse auteur Joost Zwagerman heeft zelfmoord gepleegd in zijn woonplaats Haarlem. Dat meldt zijn uitgeverij De Arbeiderspers aan de Volkskrant. Zwagerman had te kampen met depressies.

Zwagerman (Alkmaar, 1963) debuteerde in 1986 op 22-jarige leeftijd met de roman De houdgreep, een jaar later kwam zijn verhalenbundel Kroondomein uit. Drie jaar later publiceerde hij de succesvolle roman Gimmick! (1989), gevolgd door bestseller Vals Licht (1991) en De Buitenvrouw (1994).

In 2008 won Zwagerman de culturele prijs de Gouden Ganzenveer (zie foto), die wordt toegekend aan een persoon of instituut met grote betekenis voor het geschreven of gedrukte woord in Nederland. Behalve romans schreef hij ook essays en gedichten.

Zelfmoord was een belangrijk thema in zijn leven

Zelfmoord was een belangrijk thema in het leven van Zwagerman; de schrijver was kritisch op de neiging om dit te zien als het ultieme recht op zelfbeschikking en stelde de vraag of het wel zo vrijwillig is. Zijn vader deed ooit een poging, die diepe sporen achterliet bij de schrijver. Hij schreef erover in het boek Zes sterren. In het boek Door eigen hand, pleitte Zwagerman voor het recht op woede bij de nabestaanden. In een boekbespreking van twee onderzoekers naar zelfmoord had Zwagerman ook veel aandacht voor de nasleep van een zelfmoord bij degenen die achterblijven en het taboe op kritiek op degene die zichzelf van het leven berooft:

Niets is zo vernederend, aldus enkele nabestaanden, als de wandtegelwijsheden in de trant van: `Je moet maar denken: het was zijn laatste wens’ of `Het is echt beter zo.’ Met zulke uitspraken worden nabestaanden op een fluwelen manier gedwongen zich te verzoenen met datgene waartegen zij juist vruchteloos – weerwerk hebben geboden. Wie een nabestaande van een zelfmoordenaar confronteert met de het-is-beter-zo-redenering, vraagt bovendien van diegene impliciet de instemming met andermans overtuiging dat diens leven niet de moeite waard was.

De nabestaande wordt gekweld door schuldgevoel, zelfverwijt maar ook het gevoel in de steek te zijn gelaten: heb ik wel genoeg gedaan om de zelfmoord te voorkomen; was het naakte feit dat ik óók besta voor de ander dan niet een reden om de zelfmoord na te laten? Bovendien: als het beter is dat de geliefde ander zichzelf heeft gedood, waarom zou jijzelf dan nog waarde aan het leven hechten? In deze vraag ligt de infectueuze werking besloten die van zelfmoord uit kan gaan.

Zwagerman kampte met depressies

Zwagerman sprak in De Wereld Draait Door, waar hij veelgeprezen ‘colleges’ over beeldende kunst gaf, ook openlijk over zijn depressies (hier terug te zien). Ook zijn scheiding ervoer hij als een zeer moeilijke periode in zijn leven waardoor hij in 2011 ernstig verward raakte, zo zei hij in een interview in de Volkskrant:

“Met pijn en moeite reed ik de tunnel op de A9 door, naar Amsterdam. Als ik dichter bij de stad kwam, wilde ik niets liever dan omkeren. Verschrikkelijk, want ik moest mijn kinderen halen. Ik raakte om de haverklap spullen kwijt, sloot de deuren niet goed af, liet mijn zojuist gepinde geld in de pinautomaat zitten, legde mijn telefoon op het dak van de auto en reed weg. Ik parkeerde verkeerd omdat ik de borden niet kon ontcijferen, waardoor mijn auto in een week tijd twee keer werd weggesleept.”

Eerder vertelde hij ook in dagblad Trouw openhartig over de invloed daarvan op zijn leven en over de zelfmoordpoging van zijn vader.

‘We proberen er iets van te begrijpen’

DWDD-presentator Matthijs van Nieuwkerk zei gisteravond bij Pauw dat hij wist van de depressies, maar niet dat het zo slecht ging met Zwagerman:

Uitgever Peter Nijssen van de Arbeiderspers vertelde vanmorgen op Radio 1 dat het geen geheim was dat het de laatste tijd niet goed met de schrijver ging. Het overlijden van zijn goede vriend Rogi Wieg door middel van euthanasie in juli van dit jaar had hem erg aangegrepen. Wieg was ook depressief. Tegen persbureau zegt Nijssen:

“We proberen er iets van te begrijpen. Waarom iemand wordt gedreven om dit te doen. Hij heeft zich altijd kritisch opgesteld tegen zelfmoord. Hij was een levenslustige en flamboyante auteur, maar hij heeft de verleiding toch niet kunnen weerstaan.”

Philippe Remarque, hoofdredacteur van de Volkskrant en werkgever van Zwagerman, zei in een reactie op Radio 1 gisteravond het verschrikkelijk nieuws te vinden:

“Het is ook een groot verlies voor de literatuur en de kranten van Nederland waar Joost zo prachtig in heeft geschreven. Wat hij prachtig kon en waar hij prachtig in schreef was wat een mens voelt bij een kunstwerk en alle associaties daarmee. Daar kon hij fantastisch over schrijven.”

Minister Bussemaker van Cultuur noemt het overlijden van Zwagerman een onvoorstelbaar tragisch bericht zei ze tegen persbureau ANP:

“Zwagerman heeft veel jongeren vertrouwd gemaakt met literatuur door werken als Gimmick! en Vals Licht. Met zijn optredens in DWDD nam hij een breed publiek mee in de literaire wereld. Zijn aanstekelijk enthousiasme zorgde ervoor dat je niet anders kon dan meebewegen.”

Altijd dicht op de tijdgeest

NRC-boekenredacteur Arjen Fortuin zegt over de schrijver:

“Zwagerman maakte in de jaren tachtig carrière als jonge hond. Toen trok hij echt de kunstenaarsscène de literaire wereld in. Hij stond voor de verjonging van de literatuur. Gedurende zijn carrière zat hij altijd dicht op de tijdgeest, bijvoorbeeld rond multiculturele thema’s, maar ook over een zelfmoordpoging van zijn vader, die hij verwerkte in het boek Zes sterren (2002). Hij wilde altijd een actuele schrijver zijn en schreef realistische literatuur.”

“Hij had een voorliefde voor populaire cultuur en Amerika, en wilde graag mensen daarbij betrekken. De laatste jaren ging het bij hem vooral over beeldende kunst, zowel schrijvend als op tv. Hij wilde sowieso altijd mensen bij zijn werk betrekken. Hij was iemand die altijd iets wilde uitdragen, geen genoegen nam met kleine gebaren en met een klein publiek, maar juist met grote gebaren iets aan iedereen wilde laten weten.”

ANP/Martijn Beekman

Een paar stukken uit het persoonlijke archief van Zwagerman. ANP/Martijn Beekman

Archief dit voorjaar geschonken

Zwagerman schonk in februari zijn omvangrijk literaire archief aan het Letterkundig Museum in Den Haag - als jongste schrijver ooit. Het archief bevatte diverse manuscripten van Zwagermans romans, vele persoonlijke foto’s, dagboeknotities uit de periode 1988-1994, boeken met opdrachten en jeugdwerk: kindertekeningen en afleveringen van de Zwagergids, een handgeschreven en geïllustreerd eenmanstijdschrift dat Zwagerman maakte toen hij zo’n dertien jaar oud was. Na de schenking zei hij: “Mijn leven is nu letterlijk lichter.”

Lees ook in NRC: Tien meter Zwagerman naar Den Haag, over de schenking aan het Letterkundig Museum.

In mei zou Zwagerman de presentatie van het tv-programma De Meesterwerken op zich nemen, maar “om gezondheidsredenen” moest hij dat weigeren. Bij uitgeverij De Arbeiderspers, waar hij dit voorjaar was vertrokken, verschijnt deze maand nog wel zijn laatste boek De stilte van het licht. De presentatie was gisteren. Gisteravond zou hij om die reden verschijnen in het radioprogramma Opium, maar in plaats daarvan werd daar zijn overlijden bekend gemaakt.

Praten over zelfdoding kan bij de hulp- en preventielijn 0900 0113 (www.113Online.nl): ‘Zelfmoord? Praat erover’.