Lezen in het hart van Europa: het Servië van Ivo Andric

Deze zomer legt historicus en medewerker van NRC Boeken Arnout le Clercq met een literaire reis de ziel van Midden-Europa bloot. In aflevering 7: het Servië van Ivo Andric.

Een bekend beeld van de oorlog in Joegoslavië is het opblazen van de brug in Mostar in 1993. Die daad had de herinnering moeten uitwissen dat het katholieke deel van het stadje aan de ene kant van de brug ooit in vrede had samengeleefd met het islamitische deel aan de andere kant. Maar het was niet de Drinaeerste keer dat de bruggen in Bosnië doelwit waren van kanonvuur. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog werden alle bruggen tussen Bosnië en Servië opgeblazen: zoals het monumentale bouwwerk dat centraal staat in de roman Brug over de Drina van Nobelprijswinnaar Ivo Andric. De uitbraak van de oorlog is het slotstuk van een roman die vier eeuwen omspant en niet alleen het verhaal van de brug vertelt, maar ook van het stadje Višegrad en haar inwoners. ‘Eén ding is zeker: tussen het leven van de mensen in het stadje en deze brug bestaat een innige eeuwenoude verbinding.’

De brug werd gebouwd door Mehmed Pasja, een Ottomaanse grootvizier die als kleine jongen uit een Bosnisch dorp werd meegenomen naar Istanbul om als janitsaar te dienen. De herinnering aan de laatste keer dat hij zijn moeder zag, die huilend tot aan de rivierkade van de Drina was meegelopen, veroorzaakt naarmate hij ouder wordt een sterke pijn: hij besluit een brug te bouwen over ‘het boze water’ om op die manier ‘Bosnië en het Oosten te verbinden, de plaats van zijn herkomst en de plaatsen van zijn leven.’

Vanaf het moment dat de bouw begint is de brug het middelpunt waar Višegrad en haar inwoners omheen draaien. Andric opent een schat aan kleinere en grotere verhalen: een (tamelijk akelige) episode waarbij een saboteur levend gespietst wordt; een bruid die zich van de brug werpt; grote opstanden en nog grotere overstromingen. ‘Maar de brug, stond er ook dan nog zoals ze altijd geweest was (…) en – zo lijkt het tenminste – niet het lot deelt van de vergankelijke dingen op deze wereld.’


In het stadje leven de orthodoxe, islamitische en katholieke inwoners vreedzaam samen, of men nu bestuurd wordt vanuit Istanbul of, zoals later, vanuit Wenen. Maar in Andric’ roman schuilt in de moderne tijd de kiem van verval. ’s Zomers keren de jongeren van Višegrad terug van hun scholen en universiteiten, nemen nationalistische ideeën mee en voeren verhitte politieke discussies op de brug. De uitbraak van de oorlog kondigt met veel kabaal definitief de moderne tijd aan en vernietigt niet alleen de brug, maar ook de manier van leven die daarmee samenhing.

Identiteit

‘De verhalenverteller en zijn werk dienen geen doel, tenzij ze op de een of andere manier de mensheid dienen’, zei Andric toen hij in 1962 de Nobelprijs in ontvangst nam. Hij benadrukte tijdens zijn toespraak het vitale belang van verhalen vertellen, en verhalen blijven vertellen. Dit is ook wat Andric met zijn oeuvre betracht: de rijke geschiedenis en grote diversiteit van Bosnië vorm te geven in zijn personages. Nationaliteit was voor hem niet bijzonder relevant.

Andric werd geboren in het Bosnische Travnik, zijn ouders waren Kroatisch. Hij ging naar school in Sarajevo en studeerde later onder meer in Zagreb en Graz. Een groot deel van zijn leven werkte hij als diplomaat voor het koninkrijk Joegoslavië; na de Tweede Wereldoorlog werd hij een belangrijk schrijver in het Joegoslavië van Tito en woonde hij in Belgrado. Hij was een Joegoslavische schrijver, maar veel specifieker liet hij zich er niet over uit.

„Men kijkt heel positief naar het werk van Andric, maar de manier waarop wordt tegenwoordig vaak bepaald door ideologie”, zegt Branimir Staletovic, verbonden aan het Centre for Southeast European Studies in het Oostenrijkse Graz. „Dat is opmerkelijk, want dat staat haaks op alles wat hij schreef en dacht.”

Staletovic maakt met de projectgroep Der 3. Raum een documentaire over de schrijver: Words from Ashes. „We zijn met name geïnteresseerd in de manier hoe in voormalig Joegoslavië tegen Andric en zijn werk wordt aangekeken”, zegt hij. „We willen de verschillende interpretaties van de auteur in kaart te brengen, uitleggen en vooral binnen een objectief kader plaatsen.”


In de binnenstad van Belgrado staat het Ivo Andric museum. Het bevindt zich in het appartement waar hij de laatste zeventien jaar van zijn leven doorbracht. Een lopende expositie toont foto’s, manuscripten en documenten uit zijn tijd bij de diplomatieke dienst. Een deel van het appartement is nog net zoals toen hij er woonde. ‘Als je bij Andric op de koffie kwam, had je hier gezeten’, wordt er gezegd. De herinneringscultuur voor de schrijver is sterk, maar verbrokkeld. Staletovic: „In Travnik hebben ze ook een museum voor Andric, maar daar is gek genoeg geen straat naar hem vernoemd. In Višegrad bestaat er dan weer een stad in de stad, Andricgrad, grotendeels aan hem gewijd.”

In de Bosnische hoofdstad, Sarajevo, is helemaal geen plek voor hem, terwijl hij daar onder andere zijn eerste gedichten schreef. „De situatie in Bosnië is erg complex”, zegt Staletovic. „Andric wordt door sommigen geïnterpreteerd als iemand die niet van Bosnië hield en ‘tegen’ Bosnië schreef. Dit sentiment komt ook voort uit de manier waarop zijn werk is gebruikt tijdens de oorlog in de jaren negentig.”

Ook wordt Andric nog vaak in een nationalistisch hokje gestopt, aldus Staletovic. „Hij is een universele schrijver, maar sommigen hebben nog steeds moeite met die interpretatie, en dat is jammer. Miloš Jevtic, een journalist en persoonlijke vriend van de schrijver, zegt het denk ik het mooist in onze documentaire: Andric is Andric.”

    • Arnout le Clercq