Krijgt Samsom critici nog stil?

Felle kritiek op zijn leiderschap van partijkopstuk Rottenberg zet Diederik Samsom onder grote druk.

PvdA-leider Diederik Samsom vanmorgen na een geplande fractievergadering waarbij ook over de uitspraken van Felix Rottenberg werd gesproken. Achter hem zijnwoordvoerder Sherlo Esajas. Foto Phil Nijhuis

In kleine kring hebben ze het in de PvdA opgemerkt: Lodewijk Asscher is bereid om de draai te maken. De afgelopen jaren hield de vicepremier iedere speculatie over een mogelijk PvdA-leiderschap af. Maar de laatste maanden is de toon veranderd. Als er een beroep op hem wordt gedaan, zo laat hij doorschemeren, zal hij moeilijk ‘nee’ kunnen zeggen.

Asschers veranderende opstelling krijgt meer betekenis nu partijprominent Felix Rottenberg onbarmhartige kritiek uit op de huidige politiek leider van de PvdA, Diederik Samsom. In een interview met het weekblad Vrij Nederland noemt hij Samsom deze week „de bedrijfsleider van het kabinet” – en dat is niet als compliment bedoeld.

Rottenberg is voorzitter van de commissie die het profiel van de volgende PvdA-lijsttrekker opstelt en de kandidatenlijst samenstelt voor de Tweede Kamerverkiezingen. In het vraaggesprek met VN uit hij harde kritiek op de coalitie met de VVD. Ook zegt hij dat Asscher een goede PvdA-lijsttrekker zou zijn. Als kus des doods voegt Rottenberg daar nog aan toe dat Samsom „een ecologisch bewogen man” is „die zich zou kunnen ontwikkelen tot een geweldige minister van Duurzaamheid in een volgend kabinet”.

In hun eerste reacties proberen PvdA-ingewijden de zaak te sussen. ‘Zo is Felix nu eenmaal’, luidt een veelgehoorde reactie. En inderdaad, de oud-partijvoorzitter heeft de reputatie van een ongeleid projectiel. Hij heeft vaker publiekelijk gehakt gemaakt van partijgenoten – bijvoorbeeld in 1993 met toenmalig fractievoorzitter Thijs Wöltgens. Zijn aanstelling als voorzitter van de kandidatencommissie veroorzaakte eerder al onrust in de PvdA-fractie. Door Rottenberg te vragen voor deze klus, nam partijvoorzitter Hans Spekman willens en wetens het risico op calamiteiten als deze. Al verkondigde hij dit voorjaar nog in deze krant: „Ik ben ervan overtuigd dat Felix niet is wat zijn imago is.”

Maar duidelijk is dat het gezag van Samsom, die vanochtend geen commentaar wilde geven, ernstig is aangetast. Rottenberg geldt als intimus en leermeester van vicepremier Asscher, die hem voorging als voorzitter van het wetenschappelijk bureau van de partij. Bovendien verwoordt Rottenberg een gevoel dat breed leeft in de PvdA, van het kader tot in de partijtop: met Samsom stevent de PvdA af op een verpletterende nederlaag bij de volgende verkiezingen. Zijn snelle keuze voor een coalitie met de politieke vijanden van de VVD wordt hem nog altijd – en in steeds heviger mate – nagedragen.

Sinds het aantreden van Rutte II leed de PvdA drie grote nederlagen bij tussentijdse verkiezingen. De strategie van de partijtop was telkens: stilzitten, hopen op betere tijden. Drie keer bleef het voor PvdA-begrippen rustig in de partij. Ook nu zullen de PvdA-ministers en de Tweede Kamerfractie vermoedelijk eerst de rijen sluiten en zich achter Samsom scharen. De twee andere leden van de PvdA-top, voorzitter Spekman en minister Dijsselbloem (Financiën) hebben Samsom tot nu toe altijd gesteund.

De kans is groot dat Rottenberg zal moeten opstappen. Oud-partijvoorzitter Michiel van Hulten zei vanochtend dat Rottenbergs positie „onhoudbaar” is geworden. „Hij heeft recht op kritiek. Maar niet als hij zo’n positie bekleedt.”

Maar komt de geest daarna terug in de fles? Veel PvdA’ers zien Asscher als toekomstig leider. De vicepremier kan iets wat Samsom blijkbaar niet kan: impopulair beleid uitvoeren zonder daar persoonlijk op aangekeken te worden. Als minister van Sociale Zaken heeft Asscher een duidelijk profiel ontwikkeld als strijder voor ‘goed werk’ en iedereen aan het Binnenhof erkent dat hij een buitengewoon begaafd politicus is. In peilingen komt hij consistent naar voren als een van de populairste PvdA’ers, terwijl Samsoms cijfers dramatisch zijn.

Asscher is loyaal aan de politiek leider en zal hem nooit uitdagen voor het leiderschap, zeggen ze in de partij. Het meest waarschijnlijke scenario: Asscher wordt pas leider als Samsom zelf terugtreedt – bijvoorbeeld na de volgende verkiezingen. Maar wat als dat moment nou eens eerder zou komen?

Correctie

In  Krijgt Samsom critici nog stil? (8 september, voorpagina) wordt gemeld dat Felix Rottenberg voorzitter is van de commissie die onder meer het profiel van de volgende PvdA-lijsttrekker opstelt. Dat profiel ligt echter al vast.