Er valt geld te verdelen. Maar wie krijgt het?

Volgende week is het Prinsjesdag. De prognoses wijzen op flinke economische groei, dus het kabinet kan geld uitgeven in plaats van bezuinigen. Hoe ziet de situatie eruit?

„De groep die meer lawaai maakt, krijgt politiek meer voor elkaar.” Foto’s: ANP

Het regende cadeautjes de afgelopen weken. Bijna elke dag lekte er wel een Prinsjesdagplannetje uit met ‘leuke dingen voor de mensen’. Gratis crèche voor alle peuters. Minder hoge ziektekostenpremies dan verwacht. Meer geld voor defensie en verpleeghuizen. Miljoenen voor gedupeerden van de pgb-chaos. Lagere belasting op kleine vermogens. En: hoera, alle inkomensgroepen gaan er in 2016 op vooruit!

Het lijkt niet op te kunnen in de ‘feestbegroting’ die het kabinet volgende week dinsdag pas echt presenteert. Na jaren van economische malaise wijzen alle prognoses op stevige groei en kan het kabinet dus weer geld uitgeven in plaats van bezuinigen.

Voor de zomer beperkte het goede nieuws zich nog tot werkenden. Staatssecretaris Eric Wiebes (Financiën, VVD) beloofde een lastenverlichting op arbeid van vijf miljard euro. Huishoudens zouden gemiddeld tussen de 800 en 2.000 euro minder inkomstenbelasting per jaar gaan betalen. Onderhandelingen over de btw-verhoging en belastingdecentralisatie mislukten, maar dat plan bleef overeind. Alleen, zo was direct de kritiek van in de Eerste Kamer doorslaggevende oppositiepartijen, waarom delen niet-werkenden, met name gepensioneerden, niet in de weelde?

Meteen na het reces werd aan hun wensen tegemoetgekomen. Nieuwe plannen van het kabinet zouden ervoor zorgen dat niemand volgend jaar inlevert, zo meldde het AD op basis van de gelekte Prinsjesdagstukken.

Puntenwolken

Het is onzin dat geen enkele Nederlander volgend jaar effectief minder te besteden zal hebben dan dit jaar. De ramingen van het Centraal Planbureau (CPB) houden er immers geen rekening mee of iemand een kind krijgt, van zijn partner scheidt of zijn baan verliest. „Er is in het leven natuurlijk heel veel waar de politiek geen invloed op heeft”, zegt honorair hoogleraar Flip de Kam, gespecialiseerd in de economie van de publieke sector. „Daarnaast zijn er steeds meer zelfstandigen die lastig in een puntenwolk te vangen zijn.” De cijfers geven alleen een inschatting van de koopkracht per huishouden in specifieke inkomensgroepen. Voor werkenden zou die volgend jaar gemiddeld met 2,6 procent moeten toenemen, voor gepensioneerden gemiddeld met 0,2 procent. De gedetailleerde raming verschijnt met de Miljoenennota.

Politiek gewicht ouderen

Koopkracht is al decennialang een heilige graadmeter voor inkomensverdeling, zegt De Kam. „Als het slecht gaat moeten de bezuinigingen en lastenverzwaringen min of meer gelijk over de inkomensgroepen verdeeld worden en als het goed gaat dus ook, dan mag niemand erop achteruitgaan.” Al wordt afhankelijk van een meer linkse of rechtse coalitie wel wat geschoven tussen inkomensgroepen, er moeten vooral geen grote uitschieters zijn in de puntenwolken van het CPB.

Die statistische spreidingsdiagrammen werden beroemd toen ze bij het kabinet-Rutte II toonden wat de effecten van de geplande inkomensafhankelijke ziektekostenpremie zouden kunnen zijn. Die leken dusdanige extremen te veroorzaken voor sommige huishoudens met een relatief hoog inkomen, dat de maatregel onder druk van de VVD-achterban direct weer geschrapt werd.

Bij het zien van de prognoses voor 2016 was het in de coalitie vooral de PvdA die gepensioneerden en ouderen wilde compenseren. „De grote achteruitgang, zoals je die nu ziet bij bijvoorbeeld ouderen, wil ik wegpoetsen”, zei vicepremier Lodewijk Asscher voor de begrotingsonderhandelingen vorige maand. Ook de VVD wil de oudere kiezer liever niet afschrikken. En om de senaat mee te krijgen is de steun van oppositiepartijen nodig.

Ouderen en gezinnen met lage inkomsten zullen dus worden gecompenseerd: met het uitstellen van de bezuiniging op de huurtoeslag, hogere zorgtoeslag en kindgebondenbudget en een eenmalige verhoging van de ouderenkorting, belastingvoordeel voor AOW’ers.

Veruit de meeste gepensioneerden hebben inkomsten naast hun AOW, in bijna de helft van de gevallen zijn die hoger dan hun uitkering, benadrukt De Kam. Ze hebben aanvullend pensioen, spaargeld en vaak een eigen huis waarop de hypotheekschuld grotendeels of helemaal is afgelost. Het beeld dat ouderen in de crisis extra hard ‘gepakt’ zijn is gebaseerd op het gebrekkige indexeren van pensioenen, iets waar de overheid maar zeer beperkt grip op heeft.

Er is angst voor de oudere kiezer

„Ouderen hebben het, ondanks het bevriezen van hun pensioen, nog nooit zo goed gehad. Jongeren hebben veel meer voor hun kiezen gekregen, met de studieleningen, huizenmarkt en kinderopvang”, zegt De Kam. „Maar die zijn electoraal minder interessant. Er is angst voor de oudere kiezer. De groep die meer lawaai maakt, krijgt politiek meer voor elkaar.” Ouderen hebben een sterke lobby in Den Haag, met onder andere de ouderenbond ANBO, en de politieke partij 50Plus die exclusief voor hen opkomt.

Liane den Haan van de ANBO is nog niet tevreden met de uitgelekte maatregelen en verwacht meer voor arme ouderen. Uit eigen onderzoek van de ouderenbond blijkt dat die zorg mijden omdat ze moeite hebben met hun eigen risico. „Daar is de politiek toch wel van geschrokken. Je ziet dat voor de begroting van 2016 alweer rekening wordt gehouden met de volgende verkiezingen, dus wie weet wordt er nog meer gedaan aan de koopkracht.”