Maar ik ben niet krankzinnig hoor

Lineke Rijxman (58) is actrice en theatermaker bij Mugmetdegoudentand. Zij regisseert en speelt dit weekeinde in Kunsthart, dat is geselecteerd voor het Nederlands Theater Festival. „Kunst en koopmansgeest gaan goed samen.”

Kunsthart

„Hebben Nederlanders hart voor kunst? En hoe is de relatie tussen kunst en die typische Hollandse koopmansgeest? Daarover gaat Kunsthart. Nathan Vecht schreef een drieluik, dicht op de actualiteit, waarin die spanning tussen het poldermodel en het grote gebaar steeds terugkomt. Ik regisseer, en ik speel op het Theaterfestival ook de vrouwenrollen. In één deel speel ik Erika van Buuren, de vrouw van dj Armin, van wie we suggereren dat zij een rol heeft gespeeld bij zijn optreden bij de Kroning in 2013, toen zijn bijdrage aan een concert van het Concertgebouworkest op tv niet hoorbaar was. En ik speel Marion, de voorzitter van de fietsersbond, die in conflict komt met Wim Pijbes over het fietserstunneltje onder het Rijks. Nee, ze is niet de voorzitter, ze is de, eh, projectleider! Zie je, ik ben nu mijn tekst al kwijt, haha. We kennen de uitkomst van deze fictieve ontmoetingen: de tunnel kwam er, het geluid stond uit, en wij vroegen ons af: stel je voor dat dit gesprek eraan vooraf ging. Bij het derde deel, een monoloog van Mark Rutte, was het uitgangspunt: stel je voor dat Rutte een gepassioneerd kunstliefhebber is? Van onze pr-medewerker hoor ik dat we zelden zoveel met instemming zijn gebeld of gemaild als na deze voorstelling.”

Enorme dreun

„Kunst in Nederland zucht onder de neoliberale wens dat het geld moet opbrengen. Dat zie je in meer landen: Groot-Brittannië, België. Alleen in Duitsland misschien nog niet. Zo’n mentaliteit komt er natuurlijk aangeslopen, maar heeft zich bij ons met een enorme dreun kenbaar gemaakt, door de botte vertegenwoordiger die we hadden in de persoon van Halbe Zijlstra [voormalig staatssecretaris van Cultuur, VVD]. Dat was echt: die olifant stoot in één keer de hele kast omver, ook door de bewust ondermijnende taal die hij gebruikte. Terwijl ik geloof dat onze koopmansgeest en respect voor de kunst goed samen kunnen gaan. Dat heeft het in Nederland altijd gedaan. De minachting waarmee de kunst uit de maatschappelijke context is geschopt, die was nieuw.”

Handvat

„Kunst geeft je een handvat om het leven mee te leven, op een manier die meer is dan een reeks toevalligheden. Kunst leert je verbanden te leggen, verhoogt je gevoel voor schoonheid, en kan maken dat je meer openstaat voor wat er tussen mensen speelt en wat er met hen aan de hand is. Ik weet nog dat al op jonge leeftijd muziek me kon raken op een manier die niets te maken had met de realiteit bij ons thuis. Op zo’n moment, of bij een mooi toneelstuk, kon ik het ‘universum’ beter begrijpen dan in de dagelijkse realiteit. Dat gaf een groot gevoel van rijkdom. Je zou het, psychologiserend achteraf, een vlucht kunnen noemen, maar zo voelde het niet. De kunst was iets dat mij overkwam, iets dat aan mij gebeurde.”

Oorlogsgeschiedenis

„Mijn ouders waren Joods, niet-godsdienstig, zoals ik dat zelf ook niet ben. Over hun oorlogsgeschiedenis en die van hun familie werd nauwelijks gesproken. Stukje bij beetje probeerde ik erachter te komen wat er was gebeurd, en hoe dat van invloed was op mijn leven. Ingewikkeld binnen ons gezin was dat niet goed te onderscheiden viel wat de gevolgen van de geschiedenis waren, en wat persoonlijk was – en dit gold voor mijn vader; wie hij was, wat hij deed. Het was niet makkelijk als kind om die puzzel te leggen. Hij was een vreselijke vader. Agressief, koud – meer wil ik daar liever niet over zeggen. Ik had inzicht nodig om de dingen waarmee ik was opgezadeld te begrijpen. Ik denk dat het heel goed is te beseffen dat de bril waarmee je naar de wereld kijkt is gekleurd door je jeugd. Die bril kan uit uiterst belastbaar materiaal bestaan dat je gaandeweg helemaal wegdrukt. Ik moest weten wie ik was zonder die belasting. Daar ben ik ook voor in therapie geweest, ja. Ik wilde niet het verlengstuk van andermans gekte zijn.”

Reis

„In 2014 hebben we bij de Mug een voorstelling moeten annuleren. Er kwam een aantal zaken samen: twee collega’s werden tegelijkertijd langdurig ziek. Ik had net een andere voorstelling gemaakt, wat een moeizaam proces was, was daar niet van uitgerust en ging direct weer door. Ik kan heel lang op mijn benen blijven staan, maar nu was ik uitgeput. Een burn-out, ja, zoiets was het wel. Ik ben toen in de ziektewet beland, en daarna heb ik een reis gemaakt, naar Australië en Nieuw-Zeeland. Dat werd niet zo’n verhaal van: vrouw gaat op reis, trekt haar bergschoenen aan en komt diep gelouterd weer terug. Maar het is voor mij wel ontzettend goed om mijn zinnen te verzetten en mijn horizon te veranderen. Heeft het ‘geholpen’? Dat klinkt weer zo zwaar. En het is ook niet: wond, pleister, klaar. Maar waarschijnlijk was het simpelweg al goed voor me om even niet te werken, om even niet met toneel bezig te zijn. En het mooie is: dit voorjaar maken we die voorstelling alsnog.”

De Freudjes

De Freudjes, geen familie, is een komedie over drie zussen die op één avond, nacht en ochtend bij elkaar komen aan het sterfbed van hun moeder. Alledrie zijn het behoorlijk heftige, neurotische types. Daarbij komt dat ze volstrekt niet normaal naar elkaar kunnen kijken; er zitten te veel verhalen over het verleden in hun hoofd; oude woede en frustratie. Ik heb zelf ook twee zussen, maar ik geloof niet dat dat direct een rol speelt. Ik verwerk in mijn spel of regie in elk geval geen concrete gebeurtenissen, die destilleer je, vermom of verdun je. Wat ik wel belangrijk vind om te laten zien is: elk kind heeft een andere rol, en daarmee ook andere ouders. Ik was thuis de middelste; wat kun je daar verder over zeggen? Je hoort vaak dat de oudste de verantwoordelijkste is, dat de middelste wil verbinden en de jongste de meeste vrijheid neemt. Daar zit wel wat in.”

Komedie

„Ik vind komedie heerlijk om te doen, maar het is er op de een of andere manier te weinig van gekomen. Wel goeie komedie, die een beetje pijn doet en schuurt. Bij de Mug maken we een heel scala aan voorstellingen, van luchtig tot highbrow. Dan maakt Marcel Musters Meepesaant over zijn Brabantse tantes, en ik Hannah en Martin, over de relatie tussen filosofen Hannah Arendt en Martin Heidegger. De overeenkomst is dat we allebei willen dat het publiek het mooi of interessant vindt, of ervan geniet. In die zin wil je dat alle voorstellingen publieksvriendelijk zijn, of ze nu luchtig zijn of ingewikkeld. Het is in elk geval niet van: Rijxman is van zwaar – ik probeer ook zoveel mogelijk humor in Hannah en Martin te persen. Humor is onmisbaar in het bestaan, ik droog totaal op als dat er niet is, als dat niet de grond is waarop je met mensen kunt omgaan, praten, leven.”

Toewijding

„Bij Mugmetdegoudentand bedenken we stukken, schrijven die zelf of begeleiden de auteur, we regisseren én we spelen. Dat kun je niet doen als je niet hard werkt. Wordt er over mij gezegd dat ik té hard werk? Door wie? Ja, ik hoor het ook wel eens. Maar dan denk ik altijd: vergeleken met wie? Ik vind het belangrijk dat iets zo goed mogelijk wordt, ja. Maar dat is toch ook leuk: werken, schaven, kijken wat goed is en onderzoeken wat beter kan? Die toewijding heb ik in alles wat ik doe. En ik vraag die betrokkenheid ook van de mensen met wie ik werk. Die hebben vast af en toe wel zoiets van: pfff, Rijxman, even dimmen. Maar ik ben niet krankzinnig hoor. Als mensen moe zijn, zijn ze moe. Dan stop ik. Een paar jaar geleden hoorde ik wel eens dat ik zo streng was. Dan zei iemand: kijk niet zo boos! En dan dacht ik: huh? Misschien dat het zo overkomt als ik geconcentreerd ben, daar kan ik niks aan doen. Het ziet er misschien streng uit maar het is vaak feest van binnen, haha.”

    • Herien Wensink