Hoe een overleden ploeg zich oprichtte

Kort geleden stond de Nederlandse basketbalploeg op de rand van de afgrond. Coach Toon van Helfteren bewerkstelligde een metamorfose.

Foto Bastiaan Heus

Er was geen geld voor een warme maaltijd na de trainingen. Geen salaris voor de bondscoach. Geen fysiotherapeut. Geen geld voor extra beenruimte in het vliegtuig, zeer gewenst bij de lange basketballers. Geen vergoeding voor de spelers. Ja, de brandstofkosten mochten ze declareren. 19 cent per kilometer.

Financieel was er nauwelijks iets mogelijk. Het Nederlands basketbalteam dreef langzaam richting de afgrond. Het in memoriam was al geschreven. „Oranje is 68 jaar geworden”, schreef basketbaljournalist Leon Kersten augustus vorig jaar op zijn website. „R.I.P.”

Afgelopen woensdagavond, de Vijf Meihal in Leiden. De kale schedel van bondscoach Toon van Helfteren (64) blinkt onder de lichten van de basketbalhal. Van Helfteren – twee meter lang, onberispelijke snor – leidt de laatste training van de ploeg voor ze naar het Europees kampioenschap basketbal in Zagreb vertrekken. Nederland wist zich vorig jaar voor het eerst sinds 1989 weer te plaatsen voor het toernooi, dat zaterdag begint.

De zieke patiënt is uit de dood opgestaan. Met Van Helfteren in de rol van wonderdokter. Na de training eet hij mee met zijn selectie, bami met pindasaus. Hij neemt een Magnum Classic als hij gaat zitten voor het interview. Buiten staat zijn leaseauto van de sponsor, iedereen in de ploeg heeft er een. Ze vliegen een dag later met de KLM naar Zagreb, met extra beenruimte voor de langste spelers in de selectie. Luxe die jarenlang ondenkbaar was.

De ploeg ging van crisis naar crisis, tot de wonderlijke kwalificatie voor het EK. Van lachertje naar verrassing, de wederopstanding van de basketballers in drie jaar tijd.

Najaar 2012

De nationale mannenploeg wordt wegbezuinigd door de noodlijdende Nederlandse Basketball Bond. Een dieptepunt in de geschiedenis van het Nederlands basketbal. Twee jaar lang wordt er geen geld meer uitgegeven aan de ploeg. Spelers zijn woest op het bondsbestuur. Er komt snel een oplossing, buiten de bond om. Sportzender Sport1 verbindt zich voor twee jaar als hoofdsponsor aan de ploeg. En de eredivisieclubs, verenigd in de Federatie Eredivisie Basketball, organiseren de interlands en delen in de kosten. De ploeg kan blijven spelen, zij het met beperkte middelen – het jaarbudget is minimaal met zo’n 150.000 euro. De veelgeprezen Toon van Helfteren wordt op verzoek van de spelers bondscoach. Hij doet het werk onbezoldigd, geld voor een salaris is er niet.

Zomer 2013

Nederland is op stoom in de kwalificatiereeks voor het EK 2015. Maar dan gaat het gruwelijk mis. De gewonnen wedstrijden tegen Estland en Portugal worden omgezet in reglementaire nederlagen omdat Nederland met twee genaturaliseerde spelers aantrad, waar één is toegestaan. Weg EK-kwalificatie. De beschuldigende vinger gaat richting de Nederlandse basketbalbond, die weinig met de ploeg te maken heeft maar het team nog wel officieel vertegenwoordigt. „Er moeten bij de NBB meerdere mensen geweest zijn die geweten moeten hebben dat je maar één genaturaliseerde speler mag opstellen”, zegt Van Helfteren. Het sacherijn is groot. Op vakantie aan de westkust van Frankrijk met zijn vrouw ziet hij dat Estland zich plaatst voor het EK, de ploeg die ze eerder versloegen. „Ik zit al zo lang in dit wereldje, ik heb al zoveel meegemaakt, maar dit is echt de limit, dacht ik. Ik heb toen een paar dagen rondgelopen met het idee: zoek maar een ander.”

Zomer 2014

De coach gaat door, wil de ploeg niet in de steek laten. Een nieuwe zomer nadert, met nieuwe kans op kwalificatie voor het EK. Maar de beste basketballers van Nederland lopen niet warm voor het nationale team. 45 spelers benadert Van Helfteren, de respons is minimaal. Hij hoort alle excuses geduldig aan: trouwen, vakantie, tijd met het gezin doorbrengen – en legitieme redenen zoals blessures. Eén speler, Sean Cunningham, reageert helemaal niet op telefoontjes en berichten. Op een maandagochtend begin juli staan er zeven internationals bij de eerste training in Leiden. Basketbal is vijf tegen vijf, er zijn minstens tien spelers nodig voor een groepstraining. „Drie dagen nadat we gestart waren hebben we overwogen om ermee te stoppen. Ik zag hier geen enkel perspectief in.”

De consequenties bij terugtrekking zijn groot: een stevige boete van de internationale basketbalfederatie en een jarenlange schorsing. Het team besluit door te gaan. Vijftien wedstrijden heeft de Nederlandse ploeg die zomer gepland, waaronder negen oefenduels. Tegen intimi spreekt Van Helfteren de vrees uit dat ze geen wedstrijd zullen winnen.

Door het gebrek aan financiële middelen wordt er zo zuinig mogelijk gereisd naar uitwedstrijden, opgepakt in de economyclass. Ze boeken veel vluchten met een tussenstop in Wenen, wat gunstig ligt omdat veel wedstrijden in de zuidoosthoek van Europa worden gespeeld. „Dat was het goedkoopste.” En het gebeurt regelmatig dat ze ’s ochtends om half zes vanaf Schiphol vertrekken. Scheelt ook kosten. „Dat betekende: halverwege de nacht al richting het vliegveld”, zegt Van Helfteren. „Het was ook niet zo dat je even naar de luchthaven reed en daar parkeerde, want parkeren was voor eigen rekening.” De luchthaven van Wenen kunnen ze op een gegeven moment uittekenen. „We moesten vaak wachten op de volgende vlucht, soms vier, vijf uur. Terug precies hetzelfde. Zelfs voor een wedstrijd in Tsjechië zijn we een keer via Wenen gevlogen.”

Door de tegenslag en het gebrekkige comfort groeit er iets in de ploeg. Van Helfteren: „Ik ben ervan overtuigd dat dat geholpen heeft om het team te vormen. Op een gegeven moment was het echt wij tegen de buitenwereld.” Dat wordt omgezet in resultaten. De ploeg wordt langzaam scherp geslepen, Nederland blijft winnen, zonder dat het grote publiek het opmerkt. In Leiden plaatst de ploeg zich voor het EK, na een zege op Montenegro.

Winter 2015

Een groep van zo’n honderd oud-internationals staat op om de basketballers te steunen. Oud-NBA-speler Rik Smits doneert ruim 20.000 euro. Een andere oud-speler zou 50.000 euro gestort hebben, aldus Van Helfteren. Sponsors, warm gemaakt door het komende EK, verbinden zich aan het team. De ploeg valt nu onder auspiciën van een nieuwe stichting, het Nederlands Mannen Team. Zij hebben van de bond voor vijf jaar het mandaat gekregen om de organisatie van het team te beheren.

Zomer 2015

De organisatie rond de ploeg ondergaat een metamorfose. Het budget voor dit jaar bedraagt 250.000 tot 300.000 euro. Van Helfteren en zijn assistent Sam Jones krijgen salaris. Een fysiotherapeut staat de ploeg fulltime bij. Spelers zijn nu wel bereid uit te komen voor het nationale team. En op trainingsdagen wordt nu ook warm eten geserveerd. Van Helfteren: „We hoeven niet meer met honger naar huis.”