De onvermijdelijke maakbaarheid

De ‘maakbare samenleving’ wordt al jaren gezien als een stinkend lijk met een jaren-zestigluchtje. Wie met dat concept aankomt, doet aan luchtfietserij en ‘illusiepolitiek’. Het grootscheepse sociologische steden-onderzoek waarover Dirk Vlasblom schrijft in deze bijlage, geeft noodzakelijk tegenwicht aan dat simpele zwart-witdenken. De belangrijkste conclusie: als een regering een tijdje niet ingrijpt, ontstaan in een stad steeds meer aparte getto’s van arm en rijk. Want armen willen niet tussen rijken wonen, en andersom al helemaal niet. Uitoefening van individuele keuzevrijheid leidt tot een uitkomst waarover uiteindelijk niemand tevreden is. Want die natuurtoestand leidt op den duur tot plundering en uitbreiding van zwaar bewapende politiepatrouilles.

In zijn nieuwe boek Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad (Atlas Contact) beschrijft de journalist Dick Wittenberg onder meer de extreme situatie in Johannesburg, dat geteisterd wordt door afgesloten gemeenschappen (gated communities). Deze blanke woonvestingen worden meestal bewaakt door arme zwarten die zelf met twintig sloten op de deur proberen te overleven in arme suburbs. Voor Wittenberg, van wie u vandaag in NRC Weekend ook een groot verhaal over het Afrikaanse dorpje Dickisoni kunt lezen, staat die toenemende geslotenheid symbool voor een wereldwijde trend van meer muren, meer prikkeldraad en meer grensbewaking. En vooral: minder medemenselijkheid. Wie de ‘Ander’ niet meer als buurman ontmoet, krijgt steeds meer moeite hem te accepteren.

Zo ver is het nog niet in de Europese steden. De algemene welvaart in de EU stijgt nog altijd: 3 procent netto groei sinds 2007 – zonder crisis was dat 17 procent geweest. Maar de vraag is wie het meest van die extra welvaart zal profiteren. Het onderzoek waarover Vlasblom vandaag schrijft is een waarschuwing dat ook in Europa niets vanzelf goed gaat. Sociale rust en vrede zijn cruciaal voor maatschappelijke ontwikkeling en vrijwel altijd het resultaat van actieve interventies. In een week dat migranten- en vluchtelingenstromen overkoken op Oost-Europese spoorstations, nieuwsmedia en Europese overlegsessies is dat best nuttige kennis.

    • Hendrik Spiering