Twintig jaar geïsoleerd in een cel? Californië stopt er nu mee

In VS zitten op ieder moment 100.000 gevangenen in isolatie. Dat verandert wellicht na een schikking in Californië.

Foto Robert Galbraith/Reuters

Een omstreden Californische gewoonte komt ten einde: het eindeloos eenzaam opsluiten van gevangenen mag in veel gevallen niet meer. In de westelijke Amerikaanse staat zitten duizenden - soms slechts vermeende - bendeleden permanent in isoleercellen om de orde te handhaven. Zij worden weer ‘gewone’ gedetineerden.

Na jaren van politiek debat en hongerstakingen is deze week besloten dat isolatie geen aanvaardbare manier is om de bendecultuur achter gevangenismuren onder controle te houden. De schikking tussen het staatsbestuur en een groep gevangenen uit Pelican Bay State Prison in Crescent City bepaalt dat totale afzondering weer uitzonderlijk dient te worden. Alleen zij die zich tijdens gevangenschap schuldig maken aan zware misdrijven mogen nog 23 uur de isoleercel in.

In sommige gevallen brengen gedetineerden nu jaren of zelfs decennia alleen door, zonder regelmatig contact met de buitenwereld. Pas als zij afstand nemen van de bende-alliantie, kunnen ze weer deel worden van de ‘algemene populatie’. Maar dat afzweren is voor velen gevaarlijk in de gevangenis, waar de ‘eigen’ groep voor bescherming zorgt.

Twintig jaar geen contact

Advocaat Jules Lobel, voorzitter van het Centrum voor grondrechten in New York, vertegenwoordigde een aantal gevangenen uit Pelican Bay in de rechtszaak. Vaak kwamen zij uitsluitend in isolatie terecht door de verdenking van bende-lidmaatschap, op basis van afbeeldingen, boeken of tatoeages. Sobel vertelt dat de betonnen cellen van 2,5 bij 3 meter geen ramen hebben. Menselijk contact ontbreekt, omdat alles geautomiseerd is, ook het brengen van voedsel en medicijnen.

„Mensen hebben sociaal contact nodig, het is een basale behoefte”, zegt Lobel tijdens een vraaggesprek. „Stel je voor, ik heb cliënten die meer dan twintig jaar geen menselijk contact hebben gehad.” Volgens psychologen neemt het risico op zelfmoord en psychische stoornissen snel toe als mensen alleen vastzitten.

De beslissing in Californië, de meest bevolkingrijke staat, zou landelijk effect kunnen hebben. Te meer omdat ze samenvalt met een nieuw onderzoek. Er zitten op ieder moment zo’n 100 duizend personen in de VS in de isoleercel, blijkt uit een rapport van de Vereniging voor gevangenbewaarders en Yale University. Dat is ongeveer 6 procent van alle gedetineerden - veel meer dan werd aangenomen.

Het drijft mensen tot waanzin

Betrouwbaar onderzoek naar de omstandigheden in gevangenissen is zo schaars, dat zelfs rechter Anthony Kennedy van het Hooggerechtshof onlangs een te lage schatting gaf van het aantal eenzaam opgeslotenen: hij hield het op 25 duizend. Kennedy verzet zich al jaren tegen de praktijk. „Het drijft mensen letterlijk tot waanzin”, zei hij kort geleden. Ook president Obama sprak zich eerder dit jaar uit. Afzondering is uitzichtloos, zei hij. „Het maakt ons niet sterker. Als deze mensen uiteindelijk vrijkomen, hoe kunnen ze zich dan ooit weer aanpassen?” De Verenigde Naties en mensenrechtengroepen hebben de praktijk eveneens gehekeld als marteling.

Voor eenzame opsluiting worden binnen het gevangenissysteem eufemismen gebruikt: ‘administratieve afzondering’, ‘veiligheidsbehuizing’ en ‘intensief management’. Jules Sobel noemt het simpelweg onmenselijk.

In Californië zal nu worden geëxperimenteerd met gevaarlijke gedetineerden, vertelt hij. Hoewel ze ook in de toekomst deels in isolatie zullen moeten leven, is er de mogelijkheid om in kleine, zwaar-bewaakte groepjes buiten te sporten. Dankzij eerdere hongerstankingen is er al voor gezorgd dat elke gevangene inmiddels toegang heeft tot recreatie in de buitenlucht, zegt Sobel.

De Californische schikking is verwelkomd in andere staten. Zoals Sobel zegt: ze hopen op een ‘verspreidingseffect’. „Als hervorming mogelijk is in de grootste staat met de slechtste reputatie, waarom dan niet overal?”