Staat Aylan straks in schoolboeken?

De foto van de Syrische kleuter die aanspoelde in Turkije werd al snel ‘iconisch’ genoemd. Is hij dat ook? En kan een foto echt iets veranderen?

De foto van Aylan Kurdi maakt veel los en zou zelfs instant ‘iconisch’ zijn. Is hij dat ook? „Dat kun je pas zeggen als de foto over een paar jaar nog steeds wordt gebruikt”, stelt universitair onderzoeker Martijn Kleppe. „Maar we weten niet wat dan het verhaal zal zijn over vluchtelingen in de zomer van 2015, en of die foto daar nog wel bij past.”

Martijn Kleppe onderzoekt aan de Erasmus Universiteit en aan de Vrije Universiteit de betekenis van nieuwsfoto’s en historische beelden. In 2013 promoveerde hij op Canonieke Icoonfoto’s.

Een iconische foto moet dus bij een verhaal passen. Waarom slaat deze foto zo aan? Kleppe: „Dat heeft veel te maken met het feit dat de vluchtelingen nu letterlijk dichtbij komen. Veel mensen voelen: we moeten iets doen. Tegelijk vinden we het verdomd lastig om er mee om te gaan. We worden er ongemakkelijk van. Deze foto spiegelt ons schuldgevoel.”

Kleppe noemt ter relativering wat voorbeelden van recente foto’s die ook meteen iconisch werden genoemd, maar die toch al weer een beetje vergeten zijn. Zoals het vergelijkbare verdronken Afrikaanse meisje met het roze rokje in de Middellandse Zee – ook een bootvluchteling – uit de Vice-documentaire Drowning for Freedom. Krap een halfjaar geleden.

Kleppe ziet wel potentieel iconische kwaliteiten in de foto van de driejarige Aylan Kurdi. De belangrijkste kwaliteit: identificatie. Het is een onschuldige, bijna schattige foto van een gruwelijk lot. Kleppe: „Je ziet zijn gezicht niet. Hierdoor kan de kijker zich beter met de situatie identificeren: het had jouw kind kunnen zijn.” Dat heeft ook te maken met de neutrale omgeving. Bovendien is het redelijk dichtbij gebeurd. Kleppe: „De foto is genomen op het strand van een Turkse badplaats, waar Nederlandse toeristen een paar weken geleden zelf nog lagen.”

Verder noemt Kleppe het „schone” van de foto: „Als de jongen onder het bloed had gezeten, of geen benen meer had gehad, zou de foto niet zo massaal zijn verspreid.” Als tegenvoorbeeld noemt hij de kinderslachtoffers van een gifgasaanval in Syrië. „Dat waren frontale getoonde gezichten. Moeilijker om je mee te identificeren.” Bovendien is een gasaanval moeilijk voorstelbaar voor ons. Verdrinkende kinderen niet.

Vaak zijn het foto’s van kinderen

Wat moet een nieuwsfoto verder doen om iconisch te worden? „Hij moet later terugkeren in de media. Hij kan bijvoorbeeld worden opgenomen in de jaaroverzichten op tv, in jaarboeken als Het aanzien van 2015, en bekroond worden bij fotoprijzen.”

Wat de iconische foto’s verder helpt, zegt Kleppe, is opgenomen worden in de schoolboeken. „Daarin geven wij door aan de volgende generatie wat wij hebben meegemaakt en belangrijk vinden.” Een voorbeeld is de foto uit de Tweede Wereldoorlog van een meisje in de deuren van een trein, op het punt om gedeporteerd te worden naar Auschwitz. Decennialang deed het beeld dienst als icoon van de Holocaust. Iedereen dacht dat het anonieme meisje Joods was. Tot 1994, toen een journalist ontdekte dat zij een tienjarig Limburgs Sintimeisje was. Ze heette Settela Steinbach.

Nog een kenmerk: Iconische foto’s bevatten vaak kinderen als onschuldige oorlogslachtoffers.

Kunnen iconische foto’s de wereld veranderen? Opent West-Europa zijn armen voor de vluchtelingen, nu we de verdronken jongen hebben gezien? „Over het effect van media op de loop van de geschiedenis is veel onderzoek gedaan, en die onderzoeken zeggen allemaal dat het effect uitermate beperkt is”, zegt Kleppe.

Het bekendste voorbeeld is het Vietnamese napalmmeisje. Volgens de mythe keerde die foto de Amerikaanse publieke opinie tegen de Vietnamaoorlog. Onzin, volgens Kleppe „De publieke opinie was al aan het kantelen. Vaak is dat zo: een foto past bij een beeld dat we toch al hebben, en daarom wordt hij iconisch.”

    • Wilfred Takken