Iconische foto bevestigt beeld

Genoeg foto’s die recent meteen ‘iconisch’ werden genoemd, zijn toch al weer een beetje vergeten.

Aylan Kurdi (3) op het strand van het Turkse Bodrum. Zijn gezin probeerde met een rubberboot naar het Griekse eiland Kos te varen, maar de boot was lek en sloeg om.

De foto van de kleuter Aylan Kurdi op het strand van de Turkse badplaats Bodrum, verdronken op de vlucht voor de oorlog in Syrië, maakt heel wat los. De veel gedeelde foto zou instant ‘iconisch’ zijn en grijpt veel mensen aan. Wat maakt deze foto bijzonder? Hoe wordt een beeld iconisch?

Op de vraag ‘Is dit een iconische foto?’ stelt universitair onderzoeker Martijn Kleppe: „Dat kun je pas zeggen als de foto over een paar jaar nog steeds wordt gebruikt. Maar we weten niet wat dan het verhaal zal zijn over vluchtelingen in de zomer van 2015, en of die foto daar nog wel bij past.” Kleppe onderzoekt aan de Erasmus Universiteit en aan de Vrije Universiteit de betekenis van nieuwsfoto’s en historische beelden. In 2013 promoveerde hij op Canonieke Icoonfoto’s.

Een iconische foto moet dus bij een verhaal passen. Waarom slaat deze foto zo aan? Kleppe: „Dat heeft veel te maken met het feit dat de vluchtelingen nu letterlijk dichtbij komen, met de treinen van Boedapest naar Duitsland. Dat zorgt voor een omslag in het denken over de problematiek. Veel mensen voelen: we moeten iets doen. Tegelijk vinden we het verdomd lastig om er mee om te gaan. We worden er ongemakkelijk van. Deze foto spiegelt ons schuldgevoel.”

Kleppe noemt ter relativering wat voorbeelden van recente foto’s die ook meteen iconisch werden genoemd, maar die toch al weer een beetje vergeten zijn. Zoals het vergelijkbare verdronken Afrikaanse meisje met het roze rokje in de Middellandse Zee – ook een bootvluchteling – uit de Vice-documentaire Drowning for Freedom. Krap een half jaar geleden.

Kleppe ziet wel potentieel iconische kwaliteiten in de foto van de driejarige Aylan Kurdi. De belangrijkste kwaliteit: identificatie. Het is een onschuldige, bijna schattige foto van een gruwelijk lot. Kleppe: „Je ziet zijn gezicht niet. Hierdoor kan de kijker zich beter met de situatie identificeren: het had jouw kind kunnen zijn.” Dat heeft ook te maken met de neutrale omgeving. Bovendien is het redelijk dichtbij gebeurd. Kleppe: „De foto is genomen op het strand van een Turkse badplaats, waar Nederlandse toeristen een paar weken geleden zelf nog lagen.”

Verder noemt Kleppe het ‘schone’ van de foto: „Dit is een redelijk stilistische foto. Als de jongen onder het bloed had gezeten, of geen benen meer had gehad, zou de foto niet zo massaal zijn verspreid.” Kleppe noemt als tegenvoorbeeld de kinderslachtoffers van een gifgasaanval in Syrië. „Dat waren frontaal getoonde gezichten. Moeilijker om je mee te identificeren.” Bovendien is een gasaanval moeilijk voorstelbaar voor ons. Verdrinkende kinderen niet.

Een belangrijke voorwaarde voor een nieuwsfoto om iconisch te worden, is volgens Kleppe dat het een symbolisch beeld is. Een sterke iconische foto leent zich voor meerdere verhalen.„Dit kan ook staan voor een breder verhaal: het leed dat wij kinderen aandoen in oorlogssituaties.” Daarvan zijn vele voorbeelden. Iconische foto’s bevatten vaak kinderen als onschuldige oorlogsslachtoffers, van de Tweede Wereldoorlog tot de oorlog in Afghanistan.

Wat moet een nieuwsfoto verder doen om iconisch te worden? „Hij moet later terugkeren in de media. Hij kan bijvoorbeeld worden opgenomen in de jaaroverzichten op tv, in jaarboeken als Het aanzien van 2015, en bekroond worden met fotoprijzen als de World Press Photo.”

Wat nieuwsfoto’s verder helpt om iconisch te worden, zegt Kleppe, is opgenomen worden in de schoolboeken. „Daarin geven wij door aan de volgende generatie wat wij hebben meegemaakt en belangrijk vinden.” Een voorbeeld is de foto uit de Tweede Wereldoorlog van een meisje in de deuren van een trein, op het punt om gedeporteerd te worden naar Auschwitz. Decennialang deed het beeld – uit de film van Rudolf Breslauer over kamp Westerbork, mei 1944 – dienst als icoon van de Shoah. Iedereen dacht dat het anonieme meisje Joods was. Tot 1994, toen een journalist ontdekte dat zij een tienjarig Limburgs Sintimeisje was.

Kunnen iconische foto’s de wereld veranderen? Opent Europa zijn armen voor de vluchtelingen, nu wij de verdronken jongen hebben gezien? Kleppe: „Over het effect van media op de loop van de geschiedenis is veel onderzoek gedaan en die onderzoeken zeggen allemaal dat het effect uitermate beperkt is.” Het bekendste voorbeeld is het Vietnamese napalmmeisje. Volgens de mythe keerde die foto de Amerikaanse publieke opinie tegen de Vietnamoorlog. Volgens Kleppe is dat onzin: die publieke opinie was al aan het kantelen. Een foto past bij een beeld dat we toch al hebben, en daarom wordt hij iconisch.