Dit dorp is de wereld

De grote historicus Noel Malcolm schreef na werk over Thomas Hobbes en Kosovo nu een wervelende geschiedenis van het Middellanse-Zeegebied in de zestiende eeuw.

Kaart uit 1573 van het Albanese stadje Ulcinj (nu gelegen in Montenegro) The National Library of Israel Eran Laor Cartographic Collection, Shapell Family Digitization Project and The Hebrew University of Jerusalem Department of Geography

Als er zich ergens een clash of civilizations voordoet, dan is dat in het gebied rond de Middellandse Zee. Het lijkt vooral hier te zijn, dat de strijd gevoerd wordt tussen de Westerse, dynamische, open en pluriforme cultuur en de op het verleden gerichte, gesloten en onderdrukkende islamitische wereld. En die strijd dateert niet van vandaag of gisteren, maar woedde al in de 16de eeuw, toen de Ottomaanse legers naar het westen en noorden oprukten en in 1529 zelfs Wenen belegerden.

Dit is een zeer overzichtelijk beeld, en wie dat graag wil blijven koesteren kan het nieuwste boek van Noel Malcolm beter ongelezen latenen. Deze veelzijdige Britse historicus – die niet alleen boeken over Bosnië en Kosovo schreef maar ook uitvoerig over de 17de-eeuwse Britse filosoof Thomas Hobbes publiceerde en diens correspondentie bezorgde – heeft met Agents of Empire een wervelende geschiedenis van het Middellandse Zeegebied in de 16de eeuw geschreven, die op veel punten sterk afwijkt van het verhaal dat meestal wordt verteld.

Malcolm richt zijn blik niet in eerste instantie op Spanje, dat in deze eeuw onder Karel V en Filips II heerste over een wereldrijk, of op het Italië van de hoge Renaissance, en zelfs niet op Istanbul, de navel van het expanderende Ottomaanse rijk, maar op het Albanese stadje Ulcinj (nu gelegen in Montenegro). Dat lijkt een bizarre keus, maar dit aan de Adriatische Zee gelegen havenstadje werd sinds 1405 overheerst door Venetië en lag op de grens tussen de christelijke en islamitische wereld.

Bij het woord grens moet men in dit geval niet denken aan een keiharde scheidslijn. De grens tussen het christendom en islam was hier een poreuze overgangszone, waarin bovendien joodse gemeenschappen leefden. Er moest een onderscheid gemaakt worden tussen de katholieke kerk van Rome en het Oosterse christendom, en ook etnische verschillen speelden een rol. Mensen die in dit deel van het Middellandse Zeegebied leefden moesten om economische redenen, of soms puur om te overleven, niet zelden hun loyaliteit wijzigen.

Ulcinj maakte deel uit van het levendige handelsnetwerk in de Adriatische Zee, waarbij niet alleen intensieve contacten werden onderhouden met Venetië en het Ottomaanse rijk, maar ook met andere delen van Italië, Spanje en Noord-Afrika. Die contacten waren niet louter vreedzaam, want geregeld werd er oorlog gevoerd en bovendien waren er voortdurend kapers actief.

Om over deze levendige, fluctuerende en van tijd tot tijd uiterst gewelddadige wereld een leesbaar verhaal te kunnen vertellen, concentreert Malcolm zich op twee, aan elkaar verwante, families uit Ulcinj, de Bruni’s en de Bruti’s. Dat Malcolm zich richt op leden van twee families wil overigens niet zeggen dat hij het soort microgeschiedenis bedrijft zoals we die kennen uit De kaas en de wormen van Carlo Ginzburg of Montaillou van Le Roy Ladurie. Die boeken waren gebaseerd op omvangrijke rechtbankdossiers die een inkijkje gaven in het alledaagse leden van dorpsbewoners die relatief geïsoleerd leefden. Malcolm kon niet beschikken over zo’n min of meer afgeronde verzameling documenten, maar heeft zijn materiaal gedurende twintig jaar bij elkaar moeten sprokkelen, wat alleen mogelijk was doordat hij in staat is niet alleen Latijnse, Italiaanse, Spaanse en Franse bronnen te raadplegen, maar ook Servo-Kroatische, Roemeense, Albanese en Macedonische archiefstukken. Hierbij verontschuldigt hij zich voor het feit dat hij het Oud-Turks, dat het Arabische schrift hanteerde, niet beheerst, maar alleen modern Turks kan lezen.

Ook leidden de Bruni’s en de Bruti’s levens die heel wat turbulenter waren dan dat van de molenaar die Ginzburg beschreef, en namen zij niet zelden deel aan belangrijke gebeurtenissen of liepen ze op andere manieren tegen de geschiedenis op. Zo maakten de broers Gasparo en Giovanni Bruni in 1571 de fameuze Zeeslag bij Lepanto mee, waar de tweehonderd galeien tellende vloot van de Heilige Liga (Spanje, Venetië, Malta, Genua en de paus) de sterke Ottomaanse vloot versloeg. Ze vochten echter niet zij aan zij, want terwijl Gasparo als Maltezer Ridder de gezagvoerder was van het pauselijk vlaggenschip, zat Giovanni als slaaf aan een roeibank van een van de Turkse galeien geketend en werd hij vermoedelijk door een Spaanse plunderaar gedood.

Hun neef Antonio Bruti, die op de Venetiaanse vloot had gediend en als graanhandelaar ook militaire inlichten had verzameld, was twee maanden daarvoor omgekomen toen de Turken Ulcinj veroverden. Diens zoon Bartelomeo leek aanvankelijk meer geluk te hebben. Begonnen als tolk bij de Venetiaanse ambassade in Istanbul bood hij ook zijn diensten aan de Spanjaarden en de Turken aan, en werd hij uiteindelijk de rechterhand van de wojwode (vorst) van Moldavië, in welke hoedanigheid hij bijvoorbeeld correspondeerde met koningin Elizabeth van Engeland en zich tegelijkertijd ook enorm wist te verrijken. Toen Moldavië in 1592 echter een nieuwe heerser kreeg viel in hij ongenade en werd hij gewurgd, nadat men eerst zijn neus had afgesneden.

In dit meesterlijke boek beperkt Malcolm zich niet tot het verhaal van deze ondernemende families, maar maakt hij ook duidelijk hoe de politieke en religieuze verhoudingen in dit gebied lagen, hoe commerciële en militaire activiteiten met elkaar verweven waren, hoe mensen met verschillende religieuze en etnische achtergronden met elkaar omgingen, en sommigen als bemiddelaars munt wisten te slaan uit de tegenstellingen.

Tegelijk steek je veel op over maritieme oorlogvoering, de kaapvaart in de Adriatische Zee, 16de-eeuwse diplomatie en de harde, materiële kant van het cultuurhistorische tijdperk dat we de Renaissance noemen. En dat allemaal in een handzaam, uiterst leesbaar boek.

    • Rob Hartmans