De verdwenen wereld van de tallships

Het Stadsarchief Amsterdam beheert ruim 30.000 tekeningen en prenten van Amsterdam. Van eeuwenoud tot heel recent. In NRC telkens een werk uit deze schatkamer.

Zeilschepen langs de Piet Heinkade tijdens Sail Amsterdam 2005, Els Scholten

Zouden er dit jaar nog Amsterdamse meisjes op tafels hebben gedanst voor matrozen van de Kruzenshtern, zoals in 1975 in café Karpershoek?

De eerste Sail, veertig jaar geleden, overviel de stad, die dat jaar zijn 700-jarig bestaan vierde, maar ondertussen worstelde met zijn identiteit. Amsterdam liep leeg: bedrijfjes vertrokken uit de binnenstad en gezinnen verhuisden massaal naar de overloopgemeenten. De metroaanleg brak desolate gaten in de historische binnenstad. De grote rederijen waren uitgeweken naar Rotterdam. De oude havenloodsen, die sinds de opbloei aan het eind van de 19de eeuw het hart van de stad hadden gevormd, stonden leeg. De tallships waren een even welkome als wrange herinnering aan de tijd dat de havenkades wel relevant waren.

Hoe anders ziet het Oostelijk Havengebied er tegenwoordig uit. De linoleumsnede van Els Scholten van Sail 2005 laat dat prachtig zien. Het niemandsland achter de spoordijk is vanaf de jaren ’90 veranderd in een nieuwe werk- en woonwijk, waarvan de hoge gebouwen de IJ-oevers domineren. Wie wil weten hoe het met Amsterdam gaat hoeft al eeuwenlang alleen maar een blik te werpen op de skyline van de stad aan het IJ. Anno 2015 gaat het de stad zeer voor de wind.

Op de linoleumsnede is een deel van de oude binnenhaven afgebeeld, die vroeger doorliep tot aan de Verbindingsdam, waar nu het verkeer voorbijraast op de Piet Heinkade. Er liggen drie oude binnenvaartschepen. De voorste twee zijn oude houten vissersschepen, die – zo lijkt het – demonstratief een net te drogen hebben gehangen aan de boegspriet. Op de kades is het een wirwar van publiek, hekken, fietsen en geparkeerde auto’s – het busje van het NOS Journaal is nog net herkenbaar. De hoge donkere masten leiden de blik naar boven – ergens wappert nog een vaantje met opschrift ‘Sail 05 Amsterdam’ – en versterken het gevoel van verticaliteit dat kenmerkend is voor dit deel van het Oostelijk Havengebied, waar de gebouwen hoger zijn dan die in de wijde omgeving. Het hoge standpunt, op de oprit van de brug van de Oosterdoksdoorgang, is door de kunstenaar extra aangezet door de brugleuning in de diepte te plaatsen, waardoor de kijker naar de schepen toe lijkt te zweven.

Het alweer voorbije Sail 2015 was een groot succes. In vijf dagen sjokten zo’n 2,3 miljoen bezoekers gemoedelijk langs 60 schepen,waarvan 43 tallships, een varende verzameling museumstukken – sommige echt oud, meer dan de helft gebouwd na 1950 – waarvan zeven replica’s van historische zeilschepen, de oudste daarvan een in 1998 nagebouwde Kamper kogge uit de 14de eeuw. De meeste kapiteins hoeven niet te leunen op de wind, sommige masten zijn tevens schoorsteen. En hoeveel er ook voor de nautische liefhebber te zien viel, het oogde als een festival voor landrotten.

De parade van plezierjachten en -bootjes herinnerde aan het Admiraalzeilen uit de Gouden Eeuw. Jachten uit de drie Amsterdamse jachthavens voerden destijds manoeuvres uit op het IJ of de Amstel, terwijl het samengedromde publiek op de oevers zich tegoed deed aan zekere hoeveelheden drank en voedsel, totdat het geheel werd afgesloten door een vuurwerk – ook toen al.

De moderne Amsterdamse haven ligt achter Sloterdijk, ver van de stad, en op die kades komt het publiek hoogstens tijdens speciaal georganiseerde ‘havensafari’s’. Buiten de havenpieren van IJmuiden is ook de zee veranderd.

De verdwenen wereld van de tallships is het spectaculairst in beeld gebracht door de Duitse regisseur Heinrich Hauser (1901-1955) in de film Windjammer und Janmaaten – Die letzten Segelschiffe. Hauser reisde met de viermaster Pamir van Hamburg naar Zuid-Amerika en maakte indrukwekkende beelden van het leven aan boord, en spectaculaire opnamen van het schip in een storm. Een wereld zonder satellietnavigatie, waarin de schipper vertrouwde op zijn kennis, de kleur en de smaak van het water, de vorm van de golven, de wolken en de wind.

Het is tekenend dat op de linosnede van het water en de lucht maar kleine stukjes te zien zijn.