De president is verjaagd, maar de corruptie is nog lang niet weg

Bij verkiezingen van zondag komt het geld nog steeds van drugsbazen en leger.

De Guatemalteekse Maya en Nobelprijswinnaar voor de Vrede Menchu (met vlag) protesteerde gisteren in Guatemala Stad na het aftreden van president Perez. Foto Jose Cabezas/Reuters

‘Corruptie en straffeloosheid zijn er altijd geweest in Guatemala. Wie geld had, had macht. Of het nu de militairen waren, de politici of de oude, rijke elite. Je betaalde voor gunsten.” Marlies Stappers, directeur van Impunity Watch, een organisatie die zich inzet voor meer gerechtigheid in landen met een gewelddadig verleden, wordt nog steeds geëmotioneerd als ze de beelden ziet van demonstranten in Guatemala. Vooral die waarin Maya indianen, de armste bevolkingsgroep, zij aan zij gaan met studenten en middenklasse. Gisteren leidde hun protest tot de arrestatie van de kort daarvoor afgetreden president. De 65-jarige Otto Pérez Molina wordt verdacht van ernstige corruptie.

Twintig jaar geleden zou zoiets ondenkbaar zijn geweest, vertelt Stappers in een telefoongesprek. Ze werkte destijds in Guatemala voor verscheidene mensenrechtenorganisaties. Het land ontworstelde zich destijds moeizaam aan de gevolgen van een burgeroorlog die 36 jaar had geduurd. Er heerste nog veel angst. Niemand durfde de straat op te gaan.

Maar de verontwaardiging over La Línea (de Lijn), het grootste corruptieschandaal uit de Guatemalteekse geschiedenis, heeft het deze keer gewonnen van de angst. Toen Stappers in april in Guatemala was, samen met minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders, viel het haar al op dat er iets veranderd was. Dat proces is volgens haar al langer gaande. „Het werk van oud-hoofdaanklager Claudia Paz y Paz bijvoorbeeld, en haar strijd voor de berechting van Efraín Ríos Montt, die het land als dictator regeerde van 1982 tot 1983, was een belangrijke stap. Al werd ze uiteindelijk door de corrupte politiek afgezet en moest ze voor haar veiligheid Guatemala ontvluchten.”

Grootschalig gesjoemel

De afbrokkeling van de politieke klasse begon in 2006 met de zogeheten Internationale commissie tegen straffeloosheid in Guatemala (CICIG), een door de VN gesteunde anti-corruptie organisatie. Door haar doortastende werk kwam La Línea aan het licht, grootschalig gesjoemel met importheffingen bij douane en belastingdienst, honderden miljoenen euro’s die achterover zijn gedrukt, en dat allemaal onder leiding van Pérez Molina en zijn vicepresident Roxana Baldetti.

Vooral de beelden van de luxe waarin Roxana Baldetti leefde schokten de Guatemalteken. Haar overweldigende villa, de talloze buitenlandse uitstapjes met privéjets. Dure kleding en cadeautjes die ze voor haar kinderen liet invliegen vanuit Parijs. In mei moest Baldetti aftreden, 21 augustus werd ze gearresteerd.

„Veel mensen hier zijn straatarm, soms sterven mensen van de honger of door gebrek aan goede gezondheidszorg”, zegt Stappers. „Ineens zagen de Guatemalteken de luxe waarin de politici leefden. De corruptie kreeg voor het eerst echt een gezicht.” Maar ook Stappers had toen nog niet durven voorspellen dat het uiteindelijk zou leiden tot de arrestatie van de afgetreden president Pérez Molina.

Toch maakt Stappers zich zorgen. Zondag zijn er verkiezingen, een slechter moment is volgens haar nauwelijks denkbaar. „Die verkiezingen zouden eigenlijk niet door moeten gaan. Ze kunnen het momentum van deze revolutionaire ontwikkeling ondermijnen. Want de kans is groot dat je opnieuw een corrupt en falend regime krijgt. Eerst zouden er nieuwe wetten moeten komen waardoor de rechtstaat sterker wordt en meer transparantie voor politici. Geldstromen van hun campagnes moeten inzichtelijk worden.” Dat is ook wat veel Guatemalteken het liefst zouden willen, al lijkt het op deze korte termijn uitgesloten.

„Guatemalteekse politici worden gefinancierd door de georganiseerde misdaad en drugscriminelen”, zegt Stappers. „Binnen het huidige systeem kan iemand zich alleen kandidaat stellen als hij veel geld heeft. Indiaanse leiders bijvoorbeeld hebben nauwelijks een kans.”

Ook de huidige drie presidentskandidaten zijn volgens Stappers exponenten van corruptie. „Het zijn geen serieuze kandidaten. Het zijn clowns. Geld komt van de georganiseerde misdaad, drugsdealers of het leger. Als de verkiezingen doorgaan, gaat de corruptie ook door.”

    • Nina Jurna