Vluchtelingen? Asielzoekers? Of noemen we ze migranten?

Spreken we over ‘migranten’ of ‘vluchtelingen’? Sommige media kiezen, andere husselen. Wat is het onderscheid?

Wat zijn het eigenlijk voor mensen, die nu in de treinen van Hongarije naar Oostenrijk en Duitsland proberen te komen? Migranten of vluchtelingen? Of moeten we ze asielzoekers noemen? De drie termen worden vaak door elkaar gebruikt, maar hebben verschillende betekenissen.

Hulporganisaties, politici en media proberen duidelijker onderscheid aan te brengen. Soms voor de helderheid, soms om hun betrokkenheid te onderstrepen. Zo heeft de nieuwszender Al Jazeera vorige week aangekondigd dat ze het woord ‘migrant’ voortaan willen vermijden in hun berichtgeving. ‘Deze overkoepelende term dient zijn doel niet langer om de verschrikkingen te beschrijven die zich afspelen op de Middellandse Zee’, schreef de online hoofdredacteur Barry Malone. Het woord ‘ontmenselijkt, schept afstand’. Daarom liever ‘vluchteling’.

IRIN, een persbureau voor ‘humanitair nieuws’, hecht juist aan het woord ‘migrant’. ‘Het is incorrect om alle migranten vluchtelingen te noemen’, schreef een medewerker van IRIN vorige week. Het leidt ook tot onduidelijkheid. De rechten die vluchtelingen hebben gelden niet voor alle migranten. En als de Europese Unie debatteert over de spreiding van 40.000 mensen, gaat het om mensen die als vluchteling zijn erkend, niet om alle groepen mensen die met een boot naar Italië of Griekenland zijn gekomen.

Vluchteling is een erkende status

De VN-organisatie voor vluchtelingen UNHCR waarschuwde eind vorige week dat de termen ‘migrant’ en ‘vluchteling’ niet verward mogen worden. Dat „kan publieke steun voor vluchtelingen en het instituut asiel ondermijnen. […] We moeten ervoor zorgen dat de mensenrechten van migranten worden gerespecteerd. Tegelijkertijd moeten we ook een passend juridisch antwoord bieden aan vluchtelingen, wegens hun hachelijke situatie.”

Een vluchteling is iemand die uit zijn land is gevlucht om te ontkomen aan oorlog of vervolging, voor wie het gevaarlijk is om terug te keren, en die aanspraak kan maken op hulp en bescherming. In de Vluchtelingenconventie van 1951 staat beschreven wat voor rechten iemand heeft die erkend is als vluchteling. Volgens de UNHCR waren er eind 2014 wereldwijd 19,5 miljoen vluchtelingen.

Een migrant is iemand die eigener beweging ervoor heeft gekozen naar een ander land te gaan. Niet omdat hij of zij direct wordt bedreigd, maar om op zoek te gaan naar werk, goed onderwijs, een beter leven, of om familie achterna te reizen. „In tegenstelling tot vluchtelingen die niet veilig kunnen terugkeren, staan migranten niet voor zo’n beletsel om terug te keren.”

Met deze definities in het achterhoofd meldde de UNHCR een paar dagen geleden dat er dit jaar al meer dan 300.000 „migranten en vluchtelingen” naar Europa zijn gekomen. De VN-organisatie heeft ook berekend dat het bij bijna tweederde van de ruim 200.000 mensen die via Turkije naar Griekenland zijn gereisd, om vluchtelingen uit Syrië gaat.

Maar dit onderscheid tussen vluchtelingen en migranten neemt niet alle vraagtekens weg, onderstreept migratiedeskundige Leo Lucassen. „Er is een groot grijs gebied tussen arbeidsmigranten aan de ene kant en vluchtelingen die zijn weggegaan omdat de grond hun te heet onder de voeten werd aan de andere kant.”

Bovendien: de vluchtelingenstatus, asiel, wordt verleend door afzonderlijke landen, niet door de UNHCR. En die landen denken vaak verschillend over de vraag of iemand volgens de juridische definitie wel echt een vluchteling is. Daarom kunnen asielzoekers zowel migranten als vluchtelingen zijn. Wordt de asielaanvraag toegewezen, zoals bij vrijwel alle mensen uit Syrië, dan wordt de betrokkene ook in het ontvangende land een vluchteling. Wordt die aanvraag afgewezen, dan vindt het ontvangende land de betrokkene een migrant.

Migratiewetenschapper Lucassen vindt het voorstel van UNHCR om te spreken over „migranten en vluchtelingen” onhandig. Zijn voorstel: gebruik de term migrant als overkoepelende term voor iemand die zijn land verlaat en gebruik daarbinnen de specifiekere term vluchteling zodra je weet dat iemand gedwongen weg moest. Alle vluchtelingen zijn migranten, niet alle migranten zijn vluchteling. Dat is overigens ook de lijn die deze krant volgt.

    • Marc Leijendekker