Moretti, filmer van klein drama

Zijn moeder stierf in 2010 terwijl hij de komedie ‘Habemus papam’ opnam. De Italiaanse filmmaker Nanni Moretti is op zijn best als het persoonlijk is.

Nanni Moretti speelt in zijn nieuwste speelfilmMia madre de broer van hoofdpersoon Margherita. Hij weet al wat zijn zus niet wil inzien: hun moeder is stervende.

Nanni Moretti heeft Italiës mooiste stem (alleen die van Marcello Mastorianni was mooier). Soepel en zacht, brekelijk en smekelijk rollen de woorden over zijn lippen, als hij, in zijn eigen nieuwe film, Mia madre, bijna losjes zegt: „Margherita, mamma gaat dood.”

Nanni Moretti is een filmmaker wiens moeder stierf toen hij bezig was met een film, Habemus papam (2011). Een film over de verkiezing van een nieuwe paus, maar nog voor de witte rook is verwaaid krijgt hij zijn eerste paniekaanval. Het was een komedie en die lukte maar half.

Moretti (1953) is een Italiaanse cineast, geliefd, gelauwerd en grillig. Op zijn best is hij als de filmer van het kleine verhaal, als hij zich niet bekommert om een plot maar op zeer persoonlijke wijze ontvouwt wat hem bezighoudt. Denk aan Caro diario, zijn ‘lief dagboek’ waarin hij de draak stak met de moderne Italianen. Twintig jaar ouder maar eigenlijk een hupse versie van La grande bellezza. Denk aan La stanza del figlio, over een gezin dat desintegreert doordat een zoon verongelukt.

In dat rijtje schaart zich nu Mia madre (Mijn moeder). Het verhaal kabbelt van A (moeder moet naar het ziekenhuis) naar Z (moeder overlijdt). Maar het draait om wat er op die weg aan wijsheid en waanzin langskomt. En daarvoor is film zeer geschikt – als je Nanni Moretti bent en een meester in het laten zien wat niet gezegd kan worden. Zoals de onverwachts schalkse oogopslag van de moeder. De puberkleindochter die heel erg níét meedoet met een gesprek. De trage hand, strijkend door moe oud haar.

Vijf minuten duurde de staande ovatie voor Mia madre bij de première op het filmfestival in Cannes. Cannes stelt zich vaak aan, het professionele filmpubliek kan overdreven bewonderen en dat betekent dan bijna niks. Maar bij deze film viel rel noch hype te halen. Wel pakt Mia madre bij de kop wat we allemaal vrezen: het sterven van onze moeder.

De film trekt de sluiers weg van de niet zelden idiote manier waarop je je schrap zet: binnenkort is mijn moeder weg, wat op zich al onvoorstelbaar is, en nu dringen zich ook nog eens de onmogelijkste herinneringen op. Waarom deed ik dat toen? Waarom misdroeg ik me zo?

Mia madre is gebaseerd op Moretti’s eigen ervaringen, maar hij plantte die voor deze film over naar een vrouw: Margherita, een rol van de formidabele Margherita Buy. Zij speelt een filmmaakster van middelbare leeftijd, koortsachtig bezig met het draaien van een grote film waarvoor een belangrijke filmster is geëngageerd – allemaal net als Moretti, die voor Habemus papam werkte met de Franse filmveteraan Michel Piccoli. Bij zo’n filmset loop je als regisseur niet zomaar weg. Sterker, daar wíl je niet bij weglopen. Dan komt het je beter uit om te denken dat je moeder weliswaar zwak is, maar ook kwiek en eigenwijs en dat het dus allemaal zo’n vaart niet zal lopen.

Met de verandering van sekse voorkomt Moretti dat hij te autobiografisch wordt, of sentimenteel. Margherita is zo veel meer dan een bezeten filmer. Ze is zelf een dochter én ze is de moeder van een dochter. Ze is een ex-echtgenote en ze is een minnares. Zoveel zijn is niet niks, vooral als je stilletjes meent dat je nergens goed genoeg in bent – de twijfel van veel multitaskende vrouwen.

Mia madre verbeeldt hoe Margherita doordraait. Niet flamboyant maar door ons, het publiek, mee te laten tollen in haar ontwrichtende verwarring. Heden en verleden, schijn en visioen, alles is met elkaar verweven in een werkelijkheid die een gevangenis lijkt – ja, zo voelt het als je moeder bezig is zich van je los te maken.

Nanni Moretti zelf speelt Margherita’s broer. Hij is een prachtige acteur, van het soort dat enerzijds direct herkenbaar is en tegelijk in staat om in een rol te verdwijnen. Nooit wringt hij zich tussen personage en publiek, de hebbelijkheid van nogal wat filmacteurs.

Tot nu toe gaf hij, in zijn eigen films en in die van anderen, gestalte aan de bedachtzame, vitale veertiger. Aantrekkelijk. Ironisch. Licht beschadigd. In die zin was hij op zijn best in Caos calmo – een succesfilm naar de literaire bestseller Kalme chaos die hij niet zelf regisseerde. In Mia madre is hij ineens een oudere man. In een trui. Zijn motoriek en zijn mimiek voegen zich bij zijn stem. Het resultaat is adembenemend mooi. Hoe roerend zit hij bij zijn slapende moeder. Triest en waardig en stilletjes bezig het onvermijdelijke te verstouwen.

Zijn zus verliest de controle, en dat is goed. Beheersing kan je leven bederven, het staat intimiteit in de weg. Daar gaat deze film over.

„Margherita, mamma gaat dood”, zegt de broer tegen zijn zuster. Dat klinkt triviaal maar met die zin redt hij haar van zichzelf en herstelt hij de intimiteit. ‘Moeder’ wordt weer ‘mijn moeder’.

Als contrapunt klinkt, tot slot, Margherita’s laatste vraag: „Mamma, waar denk je aan?”

Haar moeders laatste antwoord luidt: „Aan morgen.”

Au.