Maarten Ornstein maakt muziek van Higgs-deeltje

Het mysterieuze Higgs-deeltje inspireerde Maarten Ornstein tot een compositie die zaterdag in première gaat.

Het Higgs-deeltje, wat was dat ook al weer? Iets met een elementair deeltje, vernoemd naar natuurkundige Peter Higgs. Het bestaan van het deeltje werd in 2012 bewezen in de deeltjesversneller van het onderzoekscentrum CERN in Genève. Het werd gevonden door deeltjes daar in een tunnel op te laten botsen. Het Higgs-deeltje zou verklaren waarom subatomaire deeltjes massa hebben. Maar een precies begrip is niet nodig om de voorstelling Creator/Destroyer van Maarten Ornstein bij te wonen.

Samen met tekstschrijver Dana Linssen (ook filmrecensent bij NRC Handelsblad) maakte componist, saxofonist en klarinettist Maarten Ornstein (48) een compositie over de ontdekking van het Higgs-deeltje. „Maar het gaat mij niet zozeer om het deeltje als wel om de mensen die er naar zochten”, zegt hij met nadruk. „Ik wil weten wat wetenschappers bezielt om te zoeken naar iets waarvan niet zeker is of het wel bestaat en wat je überhaupt niet kan zien. Het heeft een hoog abstractieniveau, maar ondertussen staat daar in Genève wel een enorm en tastbaar gebouw.”

Creator/Destroyer, dat zaterdag in première gaat tijdens kamermuziekfestival Amerfortissimo in Amersfoort, heeft 17 delen. Dat zijn er net zoveel als het Standaardmodel van de deeltjesfysica (het Higgs-deeltje is een van de 17). De voorstelling is thematisch gerangschikt, per deel wordt een aspect van de zoektocht behandeld. Ornstein: „Zoals hoe wetenschappers er mee omgaan, maar ook hoe het de schoonmakers van de tunnel raakt. Maar het gaat ook over abstractere begrippen als ‘tijd’. Je kunt er van alles mee doen. Als je alle Zwitserse horlogemerken op een rij zet, ontstaat een ritmisch patroon waar ik als componist mee aan het werk kan.”

Werken met het wetenschappelijke materiaal bleek een stuk lastiger. „Ik heb zitten knoeien met datareeksen van de website CERN en heb geprobeerd muzikaal materiaal te destilleren uit de metingen in de tunnel. Maar het leverde zoveel cijfers achter de komma op, dat eerder sprake is van rekenwerk dan dat het muzikale inspiratie oplevert. Ik ga ook niet proberen in de muziek een al te letterlijke, sciencefiction-achtige ‘versnelling’ na te bootsen, dat is te veel één op één.”

De onvoorspelbaarheid van het Higgs-deeltje, daar weet Ornstein wel raad mee. Creator/Destroyer heeft elementen van free jazz. „Ik schrijf deze muziek onder meer voor een free-jazzpianist. Ik geef hem bij sommige passages de opdracht: hier is het basismateriaal, vind je eigen weg! Voor de twee cellisten en de klassieke zangers Mattijs van de Woerd en Helena Rasker zijn de noten juist zeer precies uitgeschreven.

Voor Ornstein is de onderliggende metafoor van zijn muziekstuk een zoektocht naar de oorsprong en de plaats in een model. „Het Higgs-deeltje wil bij het standaardmodel horen. Of mijn muziek ook ergens bij hoort? Dat lukt na 25 jaar toch niet meer, het is jazz, pop én klassiek, alles door elkaar. Dat houdt het spannend.”

De contacten met CERN zijn goed, al lukte het planmatig niet om met de Higgs-ontdekkers te spreken. „Maar ze gaan ons wel helpen met de publiciteit en het is de bedoeling om het stuk ook in CERN uit te voeren.”

    • Floris Don