‘Serena heerst, ondanks alles’

Serena Williams kan bij de US Open een unieke seizoensgrandslam behalen.

Claudia Rankine Foto Lucas Jackson/REUTERS

Een prozagedicht van 161 bladzijden, met daarin een prominente rol voor tennisster Serena Williams. Is Serena poëzie? De Jamaicaans-Amerikaanse dichter Claudia Rankine reageert enthousiast. „Ik ben haar grootste fan. Neem alleen al de manier waarop ze haar overwinningen viert. Niet ingetogen, maar uitbundig. Ik houd van tennis en ik houd van Serena. Zij past in het thema van mijn dichtbundel. Een dominante zwarte speler in een overwegend blanke sport, een sport waarin blanken de grenzen stellen van geaccepteerd gedrag. Hoe Serena zich als sporter in die wereld beweegt is boeiend.”

Rankine (1963), geboren in de Jamaicaanse hoofdstad Kingston en op haar zevende met haar ouders verhuisd naar New York, is als docent creatief schrijven verbonden aan de University of Southern California. Vorig jaar verscheen van haar het bekroonde prozagedicht Citizen, een verkenning van alledaags én specifiek racisme in Amerika. Het omslag zet de toon: zwarte gettocapuchon, wit vlak.

In de bundel citeert Rankine de Afro-Amerikaanse schrijfster Zora Neal Hurston: „Ik voel me op m’n zwartst in het schelle licht van een blanke achtergrond.” Dat is volgens Rankine tevens het decor waarin Serena Williams haar toernooien speelt en waarin slachtoffers van politiegeweld als Michael Brown en Eric Garner zich bewogen. Brown en Garner zijn dood, Williams is een kampioene met een kans op het behalen van een uitzonderlijke seizoensgrandslam: alle vier grandslams winnen in één kalenderjaar.

Als ze de US Open wint, die gisteren in New York begon, is ze de eerste speelster sinds Steffi Graf in 1988 die dat presteert. Een Amerikaanse heldin? Rankine: „Het eenvoudige antwoord is…er is geen eenvoudig antwoord. Een ding is zeker: omdat ze zwart is en vrouw wordt ze niet door heel Amerika omhelsd. Haar zwarte huid is een belemmering, een hindernis.”

Tijdens het telefonische interview kijkt Rankine op de tv naar een wedstrijd van Williams in de Rogers Cup in Toronto. Het geluid staat uit, een manier van kijken die Rankine in Citizen opvoert. Ze lacht als ze erop wordt gewezen. „Daarmee schakel ik het racistische geleuter uit. En het onvermijdelijke commentaar op haar lichaam.”

Wat is er mis met haar lichaam?

Rankine: „Niets! Dat is juist het punt. Ze heeft een prachtig lichaam. Ze is ongelooflijk fit voor een 33-jarige vrouw. Maar goed, ze voldoet natuurlijk niet aan de opgelegde norm voor een tennisster. Ze is niet blond, lang en slank.” Rankine lacht. „Toon mij het Amerikaanse huishouden met blonde, lange, slanke vrouwen. En toch is dat het ideaalbeeld dat ons wordt voorgehouden. Dat verklaart ook alle aandacht voor (de Canadese tennisster) Eugenie Bouchard. Het spreekt voor haar dat ze weigert het spel mee te spelen. Ze wil als tennisster serieus worden genomen, worstelt nu met een vormcrisis.”

Hoe moeten we kijken, als we naar Serena kijken?

„Concentreer je op haar wedstrijden. Op haar vermogen om uit verloren positie terug te komen. Dat is de kern en tevens de kracht van haar spel: ze staat achter, speelt slecht, en dan weet ze zich op te laden. Haar comebacks zijn adembenemend. Ze heeft een geweldige serve en een pittige return. Ik vergelijk Serena graag met Federer. Ze zijn bijna even oud (Federer is net 34). Roger is nog steeds heel goed, maar hij wint geen belangrijke toernooien meer. Serena wint alles wat er te winnen valt. Dan zeggen ze: geen kunst, bij de vrouwen is het makkelijker dominant te zijn. Daarop zeg ik: the field is what the field is. Serena heerst, ondanks alles.”

Ondanks wat?

„Vergelijk haar weer met Federer. Over hem wordt in lyrische bewoordingen gesproken: hij vlindert over de baan. Zou ik ook doen, als ik in dezelfde omgeving zou tennissen als hij. Kijk naar de reclames waarin hij figureert: een geprivilegieerde wereld. Serena heeft zich die luxe nooit kunnen veroorloven. Zij heeft zich naar de top moeten vechten. Op de baan moet ze werken – tennis is voor haar een spiegel van de echte wereld.”

In Citizen gebruikt Rankine het woord manumission – een bevrijde slaaf – om de reactie van Williams bij onrecht te beschrijven. Fameuze incidenten tijdens US Opens uit het verleden passeren de revue in de bundel: een partijdige scheidsrechter die tegenstander Jennifer Capriati bevoordeelt door ballen die uit zijn als punt te tellen. Een lijnrechter die Williams op een cruciaal moment in een wedstrijd tegen Kim Clijsters met een dubieuze voetfout bestraft. Rankine: „Ze reageert niet ingetogen, zoals het blanke tennispubliek verwacht, zogenaamd sportief. Ze is woedend en laat dat blijken. Ze heeft zich daarmee bevrijd van de verwachtingen van betamelijk gedrag. Daarmee zet ze de zaak op scherp. Ze past zich niet aan maar stelt haar eigen norm.”

Waar haalt Williams de innerlijke kracht vandaan om dat te doen?

„Die komt van haar vader, Richard Williams. Hij groeide op in het racistische zuiden. Hij kent en doorgrondt de geestesgesteldheid van blank Amerika en weet hoe je je ertegen moet wapenen. Niet voor niets verhuisde hij met Venus en Serena naar Compton, een gettowijk in Los Angeles. Het kostte hem zijn huwelijk met Oracene, die hem hierin niet wilde volgen. Maar hij was overtuigd: dit was de juiste omgeving om zijn dochters te harden. Hij heeft ze opgevoed met het idee dat zij zich niet hoeven te verontschuldigen voor het leveren van topprestaties, zich niet hoeven neer te leggen bij gevoelens van afkeuring. Als jij zegt: hij gedraagt zich gek – dan zeg ik: hij heeft ook te maken met een gekke maatschappij.”

Wat staat Serena te wachten als ze straks de seizoensgrandslam wint?

„Als je Amerika een beetje kent weet je dat een eventuele overwinning door de publieke opinie zal worden omgebogen in een monument van verzoening tussen zwart en blank. Als een unieke gelegenheid de angel uit de raciale spanningen te halen. De seizoensgrandslam zal worden gevierd als een mijlpaal die bij toverslag het klimaat in Amerika verandert. Ik hoop dat Serena de zelfstandigheid van geest heeft niet in die val te trappen. Als ze wint – dan voor zichzelf. Omdat ze de beste tennisster is. We moeten er niet meer in willen investeren dan dat. Wat ik wil benadrukken: na een eventuele overwinning van Serena zal er door de politie geen moord minder op zwarte mannen worden gepleegd. Als dat wel het geval zou zijn, zou ik mij nu – per direct – aanmelden als ball girl.”

    • Menno de Galan