Rechtspraak concentreert zich

Is het erg dat er bij zeven kleinere rechtbanken in het land voortaan alleen eenvoudiger zaken worden behandeld, die rechters zelfstandig af kunnen? Almelo, Assen en Maastricht worden ‘B-locaties’, zo werd gisteren bekend. Net als de rechtbanken Lelystad, Dordrecht, Alkmaar en Zutphen.

Zoiets doet uiteraard pijn, vooral in die regio’s waar de strijd tegen krimp toch al wordt gevoerd. In Almelo werd bitter opgemerkt dat de rechtbank nooit zou zijn ‘uitgekleed’ als destijds de kans niet was gemist om met Enschede te fuseren tot ‘Twentestad’. Daar zit iets in. Nu constateert men in de krimpgebieden met sterke regionale identiteiten dat de rechtspraak ‘hun’ steden devalueert. Behalve over toegang tot het recht gaat het dan ook over draagvlak van de rechtspraak zelf. Erkenning volgt immers meestal pas na hérkenning. Rechtspraak moet lokale kennis hebben en sociaal zijn ingebed. Wereldvreemd is toch al een bezwaar dat rechters te vaak horen. Dat moet niet worden verergerd door de provincie in de steek te laten. Overigens lijkt dat redelijk te worden voorkomen doordat de ‘bulk’ van de zaken door alleenzittende rechters wordt beslist en er dus een stevig lokaal bereik houdt.

Dat Maastricht juridisch een B-locatie wordt, is echter symbolisch. Het Noorden, Oosten en Zuiden lijken de slag te verliezen met het Westen. Zo’n afwaardering van rechtbanken heeft directe gevolgen voor de balie, dienstverleners en faculteiten. Deze steden verliezen nu verder aan economisch belang. Met dank aan het kabinet dat de rechtspraak vanaf dit jaar verplicht tot gelijktijdig bezuinigen en investeren, uit eigen budget. In de rechtspraak zijn concentratie en consolidatie al enige tijd gaande. Twee jaar geleden sloten 23 zittingsplaatsen, vanwege structurele efficiëntie- en kwaliteitsproblemen. Vanaf nu moet de rechtspraak bovendien jaarlijks tientallen miljoenen inleveren. Dan is het niet gek dat er gemikt wordt op digitale toegang voor de burger en bespaard wordt op ondersteuning en gebouwen. De dienstverlening van de rechtspraak heeft ontegenzeggelijk achterstand. Kijk naar de fiscus met z’n digitale aangiftes, het internetbetalingsverkeer, de opmars van webshops. In de rechtspraak is de faxmachine nog courant, net als de dossierkar.

In de afgelopen 5 jaar is er in de organisatie van de rechtspraak al meer veranderd dan in de 25 jaar ervoor. Dit tempo heeft risico’s. Vorig jaar vroeg de visitatiecommissie-Cohen na een rondgang langs de gerechten om veranderingen te doseren en te temporiseren. Daar ziet het dus niet naar uit. Integendeel. De druk gaat omhoog. Automatisering is kostbaar en debaclegevoelig. En veel personeel is reorganisatiemoe. De kans op mislukken is aanzienlijk.