Maleisië te hoop tegen ‘kleptocraat’

Tienduizenden betogers gingen de straat op omdat ze hun premier weg willen. Najib Razak beloofde hervormingen, maar raakte zo verstrikt in een corruptieaffaire dat zelfs zijn mentor nu oproept tot een volksopstand.

Tienduizenden Maleisiërs in gele T-shirts eisten dit weekend het aftreden van premier Najib Razak. Foto AP

Je kunt Najib Razak, de 62-jarige premier van Maleisië, veel eigenschappen toedichten. Hij is autoritair, welsprekend, vol branie en messcherp. Eén ding is hij in ieder geval niet: snel onder de indruk. Tienduizenden Maleisiërs demonstreerden afgelopen weekend tegen hem, Zwitserse autoriteiten onderzoeken geldtransacties naar zijn rekening op verdenking van fraude en de 90-jarige invloedrijke oud-premier Mahathir Mohamad roept om zijn aftreden.

Najib zag het, dacht erover na en ging gisteren vol in de tegenaanval. De demonstraties „verstoren de openbare orde, hinderen de bevolking en zijn een teken van onvolwassenheid. In een democratie is dit niet de manier om meningen te uiten”, reageerde de premier. De betogers zijn mensen die de reputatie van Maleisië willen besmeuren, vond Najib. „Ze krassen met zwarte houtskool op het gezicht van Maleisië.” Maar hoe strijdbaar hij ook is, de enorme corruptieaffaire waarin hij is verwikkeld, dreigt Maleisië in een crisis te storten.

Toen Najib Razak in 2009 aantrad als premier had hij een idee: de hoofdstad Kuala Lumpur moest een Aziatisch financieel centrum worden. Om dat doel te bereiken richtte Najib een nieuw staatsinvesteringsfonds op, genaamd 1 Malaysia Development Berhad (1MDB). Het staatsfonds moest de bouw en ontwikkeling van de Tun Razak Exchange regelen en financieren. De Tun Razak Exchange, vernoemd naar de tweede premier van Maleisië en de vader van Najib, moest concurreren met Singapore als financieel centrum. Zes jaar later blijkt dat 1MDB ruim 11 miljard dollar schuld heeft. Om het erger te maken voor Najib onthulden The Wall Street Journal en blog The Sarawak Report in juli dat in 2013 681 miljoen dollar van de rekening van het staatsfonds via de Britse Maagdeneilanden en de Singaporese vestiging van de Zwitserse Falcon Private Bank op de persoonlijke rekening van Najib Razak was gestort.

De ontsteltenis in Maleisië was groot: een bedrag van 681 miljoen dollar riekte naar grootschalige corruptie. Door zich zo’n bedrag schaamteloos toe te eigenen zou Najib zich scharen onder kleptocraten van het kaliber van de voormalige Indonesische president Soeharto en de Filippijnse Ferdinand Marcos.

Najib sloeg hard terug. Hij zuiverde zijn regering van ministers die wegens de affaire kritiek op hem hadden. De hoogste justitiefunctionaris die de zaak serieus wilde onderzoeken, zette hij uit zijn ambt. Najibs lezing van de feiten is dat hij het geld, dat vlak voor spannende verkiezingen werd overgemaakt, had ontvangen van een gulle donateur uit de Golfstaten. De Maleisische corruptiewaakhond, die als weinig onafhankelijk wordt gezien, beaamde dat.

Maar oud-premier Mahathir, die van 1981 tot 2003 regeerde en wordt gezien als de grondlegger van het welvarende Maleisië, vond die uitleg volstrekt ongeloofwaardig. Geen Arabier is zo gul, zei hij. Vorige maand gelastte de Zwitserse openbaar aanklager een strafrechtelijk onderzoek naar de transacties, aangezien deze via een Zwitserse bank verliepen. Volgens de Zwitsers bestaat er een verdenking van corruptie en witwassen.

Diepe onvrede onder bevolking

Afgelopen weekend bereikte de woede in het land een voorlopig hoogtepunt tijdens een tweedaagse demonstratie in het centrum van Kuala Lumpur. Volgens de politie waren er 30.000, volgens de organisatoren 200.000 Maleisiërs. De corruptieaffaire is voor hen de druppel, maar grote onvrede over het beleid van Najib leeft al langer.

Toen hij in 2009 aan de macht kwam, zei Najib een hervormer te willen worden. Hij zou de burgers meer vrijheden gunnen en wilde van Maleisië een samenleving maken waar verdiensten zwaarder wegen. Dat laatste is een belangrijk punt in Maleisië. Het land kent vergaande positieve discriminatiewetgeving om etnische Maleisiërs (60 procent van de bevolking) voor te trekken ten koste van etnische Chinezen (23 procent) en Indiërs (7 procent). Banen, plaatsen op scholen en universiteiten, hypotheken worden toegewezen op basis van ras, waarbij etnische Maleisiërs voordelen genieten.

Najibs belofte om een open samenleving te creëren is mislukt. Positieve discriminatie bestaat nog steeds en Najib heeft de burgerrechten juist ingeperkt. Kritische journalisten, activisten en mensenrechtenadvocaten kampen met verscherpte wetgeving die opruiing verbiedt. In de praktijk worden de regels gebruikt om diegenen die kritiek hebben op de regering, op de islam en op corruptie op te sluiten. Eerdere massademonstraties in 2011 en 2012 tegen Najib werden door de politie met waterkanonnen en traangas uiteengedreven. Afgelopen weekend mochten de demonstranten – veel maar zeker niet uitsluitend etnische Chinezen – wel ongestoord hun gang gaan. Dat Najib de politie niet hard liet ingrijpen, toont aan dat hij een fijn gevoel heeft voor hoever hij kan gaan.

Geslepen politicus

Dato’ Sri Haji Mohammad Najib bin Tun Haji Abdul Razak, zoals de volledige naam en titels van de premier luiden, is een geslepen politicus die uit een politieke familie komt. Niet alleen zijn vader maar ook zijn oom was premier. Sinds zijn 23ste zit Najib in het parlement. Gestaag klom hij op in de regeringscoalitie die Maleisië sinds zijn onafhankelijkheid 58 jaar geleden regeert. Najib weet dat hij nu niet populair is, maar dat de kans vooralsnog niet groot is dat hij gedwongen moet opstappen.

Onberispelijke kostschool

Nadat oppositieleider Anwar Ibrahim vorig jaar de gevangenis in verdween wegen sodomie, volgens mensenrechtenactivisten een politiek vonnis, is de oppositie ruziënd uit elkaar gevallen. De regeringscoalitie heeft evenmin een kroonprins klaarstaan. Dat de 90-jarige partij-icoon Mahathir dit weekend op de straten van Kuala Lumpur opriep tot een volksopstand om Najib weg te krijgen zegt genoeg: via politieke middelen ziet Mahathir geen weg om Najib te wippen.

Ook internationaal is er weinig kritiek op Najib. Met zijn westerse opleiding en onberispelijke kostschool-Engels wordt Najib gezien als boegbeeld van een land dat een gematigde islam en democratie weet te combineren. Die rol koestert Najib. Het leidt ertoe dat hij bijvoorbeeld mag golfen met Barack Obama op Hawaï. Najib is ook de man die bij de VN samen met Nederland strijdt om gerechtigheid en vervolging van verdachten achter de aanslag op MH17. Dat imago zal Najib niet te grabbel willen gooien door protesten te hard neer te slaan.

Toch zit het tij tegen voor Najib. Het gaat economisch slechter met Maleisië. Prijzen van grondstoffen als olie en palmolie dalen. Het armere deel van de bevolking voelt de gevolgen en neemt dit Najib kwalijk: hij schafte de afgelopen jaren subsidies af waarvan zij profiteerden. Hoe slechter het economisch gaat en hoe meer mensen Najib zien als de graaier van 681 miljoen dollar, hoe groter de kans op het volksverzet waartoe Mahathir oproept.