Bildung op de universiteiten dreigt vrome praat te blijven

De beide universiteiten van Amsterdam, de Universiteit van Amsterdam (UvA) en de Vrije Universiteit, voorzien per heden samen in de Bildung Academie. Een studierichting ter zelfontplooiing, waar studenten zich in de laatste fase van hun studie een half jaar fulltime kunnen laven aan elkaars kennis en aan die van „de beste leermeesters en gastmeesters uit zowel het universitaire als het maatschappelijke domein”. Het eerste semester gaat volgende week daadwerkelijk van start, met dertig studenten.

Deze Bildungsacademie is bedoeld als antwoord op de weerstand tegen het volgens studenten en een aantal docenten op hol geslagen „rendementsdenken” van de Nederlandse universiteiten. Begin dit jaar culmineerde die weerstand in een wekenlange bezetting van het Maagdenhuis in Amsterdam.

Verschillende universiteitsbesturen hebben zich de revolte aangetrokken. Vijf van de traditionele toespraken ter opening van het academische jaar maakten gewag van het belang van Bildung, een ouderwetse degelijke term voor de persoonlijke vorming van de mens in ethische, intellectuele, culturele en sociale zin.

De eerste verantwoordelijkheid voor de Bildung van ieder mens ligt bij de ouders en bij hem of haar zelf. Het zou ook een standaard doelstelling kunnen zijn van het voortgezet onderwijs, of dat nou hoger of lager is. Wat ook zo was, maar veel onderwijsprogramma’s zijn verkleind en menige leerling die van huisuit niet wordt gevormd heeft het nakijken.

Dat geldt vervolgens ook voor de schoolverlater die naar universiteit of hogeschool gaat. Want Bildung lijkt weliswaar een vanzelfsprekende basis onder het universitair onderwijs: algemene ontwikkeling en brede kennis leiden tot het creatieve denken waar de wetenschap op floreert. Maar die basis is wankel geworden met de explosieve manier waarop het hoger onderwijs is gegroeid. Die groei is het streven maar het mag niet te kostbaar worden. En de snelste en voordeligste route is, behalve een verkorte studieduur, de opdracht tot spoedige specialisering. In dat parcours is zelfontplooiing iets wat niet van direct nut is en dus geschrapt kan worden. Waarmee de balans tussen Bildung en rendementsdenken dreigt door te slaan naar het laatste, met de universiteiten als een soort studiefabriek en de studenten als product.

De Bildung Academie van de gezamenlijke Amsterdamse universiteiten zal het antwoord niet zijn. Een half jaar is kort en met een beperkt aantal studenten dreigt het een elitaire exercitie te worden. Intussen weerde de UvA de muzikaal-poëtische bijdrage van de studentenraad op de opening. Grove taal zou de reden zijn. Of de kritiek op de UvA die erin zat? Discussie gesmoord, tot zover de Bildung.