Zomergast Damiaan Denys gemist? Vijf hoogtepunten van de uitzending

Damiaan Denys bij Zomergasten. Screenshot VPRO.nl

De laatste Zomergast van 2015 was Damiaan Denys. Presentator Wilfried de Jong sprak met de psychiater, filosoof en hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit van Amsterdam over zijn vakgebied. Het hoofdthema was angst, met daarbij fragmenten van Blade Runner, Jacques Lacan en Oliver Sacks.

Wat heb je gemist? NRC zet vijf hoogtepunten op een rij.

1. Oliver Sacks en de onsterfelijkheid
In de uitzending wordt stilgestaan bij het overlijden gisteren van neuroloog Oliver Sacks. Denys noemt hem “een van de meest inspirerende mensen voor de neurowetenschappers”. Er wordt een fragment vertoond van Een Schitterend Ongeluk waarin Sacks aan interviewer Wim Kayzer vertelt over zijn gevoel van onsterfelijkheid in zijn jonge jaren en daarover zegt Denys:

“Dat is eigenlijk de mooiste manier van te leven. Dat hebben we allemaal nodig. Omdat je dan echt kan leven. Je hebt de adem van de dood nodig als je echt wil leven. Je moet hem kunnen uitlachen. Hoe meer je dat kan, hoe interessanter het leven wordt.”

Sacks zegt ook niet bang te zijn om te sterven, Denys haakt daarop in.

“In principe kun je niet bang zijn voor de dood, omdat de dood niet gedacht kan worden. Hij drukt het uit als angst voor het metafysische er niet meer zijn. Als persoon niet meer op de wereld zijn. (…) Het leven is ons gegeven. Ik snap heel goed die dankbaarheid die hij uitdrukt. Dankbaarheid voor het leven waar je dingen kan doen. Bij hem is het in functie van de productiviteit. Hij wil creatief zijn, zichzelf steeds verwerkelijken. (…) Zijn angst gaat er niet om dat hij er niet meer zou zijn zomaar, maar dat hij niet meer productief zou kunnen zijn.”

Denys voelde, zonder directe aanleiding, rond zijn 45ste een gevoel van sterfelijkheid.

“Die notie van de sterfelijkheid geeft, aan mij in ieder geval, een hele andere kijk op het leven. Plotseling zag ik veel dingen die ik vroeger niet zag. Ik heb eigenlijk voor mijn 45ste niks van het leven begrepen.”

2. Het impliciete van Jacques Lacan
Een fragment waarin de Franse psychoanalyticus Jacques Lacan op de universiteit van Leuven spreekt, is voor Denys de aanleiding om over het impliciete te spreken. Lacan spreekt met veel pauzes, de Fransman was een leermeester voor Denys juist vanwege alles wat hij niet zei.

“Die man heeft mij enorm geïnspireerd. Heel veel van mijn denken heb ik ontleend aan hem. (…) Ik heb tijdens mijn filosofiestudie veel van hem gelezen. Probleem was: ik begreep daar niks van. Ik snapte helemaal niet wat die man wou zeggen en ik begreep ook niet wat andere mensen daarover dachten. (…) Pas jaren later begreep ik dat het daarom ging. (…) Ik heb veel geleerd van de stilte tussen de woorden, de kaders rond het schilderij, datgene wat niet wordt gezegd.”

Het onbegrijpelijke en impliciete bepaalt veel van ons leven, aldus Denys. Over de keuze van partner, studie en aantal kinderen wordt weinig nagedacht, maar gedreven door het onbegrijpelijke. Denys mist het impliciete in Nederland.

“Nederland heeft een heel expliciete cultuur. Alles moet transparant. Deze man [Lacan] is echt een exponent van de Franse cultuur, van de zachte erotiek. Dit [Nederland] is het land van de porno. In de erotiek wordt veel gesuggereerd, maar niks wordt gezegd.”

3. BBC Horizon, het werk van Denys
Een deel van het werk van Denys bestaat uit het behandelen van mensen met een dwangstoornis via een hersenoperatie. Er wordt een elektrode in de hersenen geplaatst en door middel van diepe hersenstimulatie verdwijnt de angst bij de patiënten met de dwangstoornis. De BBC liet in het programma Horizon zien hoe dat in zijn werk gaat.

Op de vraag van Wilfried de Jong waarom angsten ontstaan kan Denys geen antwoord geven. Het houdt hem ook niet bezig, zegt hij. Het oplossen van de klachten is voor hem belangrijker. Hij kan wel uitleggen wat er gebeurt met de patiënten die lijden aan dwangneuroses.

“Je zou kunnen zeggen dat deze mensen hun hersenen zijn. (…) Als je lacht, vind je iets grappig en gebeurt er iets in je hersenen. Er is een coherentie tussen je geest en je hersenen. Bij deze mensen is die coherentie weg. Die hersenen gaan gewoon hun eigen gang. Die dwingen mensen om iets te doen en die geest heeft er geen vat meer op. (…) Dit zijn mensen die echt hun brein zijn en dat kan dus niet, want dat is zo ongelofelijk ziekelijk dat mensen zo’n operatie nodig hebben om ervan af te komen.”

De Jong vraagt de psychiater tot waar zijn werk gaat. Denys zegt dat hij niet het lijden van mensen wil opheffen.

“Lijden hoort bij het menselijk leven en ik kan mij niet inbeelden dat je productief en creatief kunt zijn zonder te lijden.”

4. Blade Runner: behandelen ja, verbeteren nee
Via de film Blade Runner laat Denys zien dat wijzelf het falen juist het menselijke vinden, terwijl we tegelijkertijd bezig zijn om onszelf alsmaar te verbeteren. Denys is een grote tegenstander van human enhancement.

“Ik vind het complete nonsense. Ik vind de mens volmaakt in zijn onvolmaaktheid. Die onvolmaaktheid is cruciaal.”

De Jong vraagt of hij het verbeteren van mensen niet nu al doet met zijn behandelingen. Denys zegt dat het anders is:

“Wat ik probeer te doen is het tekort opheffen, het ziektebeeld weghalen tot ze zodanig op het niveau van het menselijke komen.”

5. Apocalypse Now. Ultieme vrijheid levert chaos op.
Denys, naar eigen zeggen bang voor ambtenaren en schrijven, zegt dat we allemaal op zoek zijn naar vrijheid. En die zoektocht gaat gepaard met het overwinnen van angsten.

“Wij leven in een soort van veilige cocon, waarin we ons goed voelen. Echt vrij zijn betekent dat je daaraan durft te ontsnappen dat je dus nieuwe dingen leert die daarbuiten vallen. Die jou confronteren met nieuwe beslissingen die je moet nemen, met nieuwe mogelijkheden. Dat moment gaat altijd gepaard met angst. Andersom zou je kunnen zeggen: zolang ik geen angst ervaar, ben ik nooit echt in contact gekomen met wat mij echt vrij maakt.”

Maar de ultieme vrijheid levert weer chaos op, zoals duidelijk wordt in zijn keuzefilm Apocalypse Now.

“Uiteindelijk laat de film zien wat er van de mens overblijft als je dat oppervlakkige weghaalt. En dat is de ultieme vrijheid, maar meteen ook de ultieme chaos. Dat gaat met elkaar samen. [Apocalypse Now] illustreert wat er gebeurt als je de beschaving weghaalt en wat er dan overblijft van het menselijke, en dat is bitter, bitter weinig.”

Dankbaarheid

Damiaan Denys sluit af met een dankwoord van Leonard Cohen. Een dankbaarheid die hij zegt te herkennen.

“Een van de dingen die mij drijft, hoe raar het ook klinkt, is een fundamentele dankbaarheid dat ik dit leven mag leiden. (…) Wat wij ook doen in ons leven, hoe productief, hoe creatief we ook willen zijn. Eigenlijk is het allemaal vooraf aanwezig en maken we alleen maar deel uit van een groter geheel. (…) En op het moment dat je dat beseft, dat je maar een klein stukje bent van dat geheel, wordt het ook veel makkelijker jezelf te relativeren en ook de dood uit te lachen.”