Meer hekjes en minder zwemles

We kunnen niet meer overweg met onze angst, stelde filosoof Damiaan Denys aan de hand van onder meer die klassieke scène uit Turks Fruit.

Door zijn avond te beginnen met een demonstratie van de vaardigheden van een psychiater aan de hand van de fictieve psychopaat Hannibal Lecter zette hoogleraar psychiatrie en filosoof Damiaan Denys direct de toon. Hij neemt zichzelf en zijn vak wel serieus, maar relativeert gewichtigdoenerij.

Veel van wat de psychiatrie doet, berust op gezond verstand. Daarentegen tref je in Denys’ visie bij neurowetenschappers (met wie hij graag en vaak samenwerkt) ook veel geklets aan. Precies andersom dus dan je als leek verwachten zou. Denys: „Mensen met een ernstige dwangstoornis, die zijn hun brein. Maar bij de meeste mensen mag je hopen dat er ook nog een geest is die de hersenen controleert.”

In mooie volzinnen en precies gebruikte taal hield de internationale specialist op het gebied van Deep Brain Stimulation (DBS) bij dwangstoornissen een pleidooi voor impliciete kennis, die je niet altijd benoemen kunt: „Sommige dingen voelen voor mij als waar, maar ik kan ze niet bewijzen.”

Die intuïtieve benadering kent een lange traditie in de psychiatrie, maar de naam van Freud viel niet of nauwelijks. Wel van de Franse psychoanalyticus Jacques Lacan, die volgens de al meer dan vijftien jaar in Nederland wonende Belg bij ons slecht valt. Hollanders willen dat alles duidelijk en expliciet is, terwijl bij Lacan de betekenis juist zou zitten in de stiltes die hij laat vallen.

In ieder geval werd uit filmopnamen uit 1972 duidelijk dat Lacan gevoel voor drama had, net als Denys die met een monoloog over onze huidige angstcultuur in de theaters optreedt.

Die tegenstelling tussen Hollanders en de wereld voorbij Wuustwezel kwam vaak terug. Volgens Denys verdragen wij geen twijfel en willen alles benoemen: „Frankrijk is van de zachte erotiek, Nederland van de porno.”

Hij liet ook het klassieke fragment zien van Rutger Hauer en Monique van de Ven uit Turks Fruit (1973), die samen op één fiets van hun huwelijksceremonie komen. Dat was het land dat de West-Vlaming lokte, de totale vrijheid en de grote wereld, in tegenstelling tot zijn cultuur van ‘onbeholpenheid en echtheid’.

Wat hem imponeerde, was het vele water zonder hekjes ervoor. Nederlanders kozen ervoor hun kinderen te leren zwemmen in plaats van het gevaar af te schermen. Maar dat zou de laatste jaren veranderd zijn, nu elk risico weer door regelgeving uitgebannen moet worden.

De essentie van Denys’ betoog over ons onvermogen om met onzekerheid om te gaan, ons te laten regeren door de angst, kwam wel naar voren, maar niet altijd even duidelijk.

Relatief meer aandacht was er voor zijn vakgebied, ook door curieuze archieffilmpjes over wetenschappelijke experimenten: de conditionering van de elf maanden oude Little Albert door behaviorist Watson (1919) en de totale afwezigheid van vechtlust bij Britse militairen die lsd toegediend hebben gekregen (1964). Ja, als we allemaal drugs zouden nemen, dan bestond er geen oorlog meer.

In menig opzicht de best gebekte en meest toegankelijke Zomergast van dit jaar betoonde zich soms bijna een bloemenkind uit de jaren 60. Dat is tamelijk weldadig in een tijdperk van rationaliteit, angst en controle.

Denys stelde ook dat marktwerking in de zorg geen rekening houdt met de onbeperkte vraag naar aandacht voor psychisch lijden. Hij is geen voorstander van verbetering (‘enhancement’) van mensen, wel van het beter maken van mensen met een ziekte.

Zijn pleidooi voor het bieden van meer ruimte voor lijden (een noodzaak voor creativiteit?), voor het lachen om de dood, voor het verleggen van je grenzen en daarbij enige mate van angst accepteren, het klinkt allemaal nogal verstandig, ook in de oren van de meest kritische kijkers.

Op Twitter vond alleen collega-filosoof Stine Jensen enige weerklank, toen ze opmerkte dat de hele avond geen vrouwen in beeld waren gekomen, behalve twee met een stoornis. Plus Jodie Foster die door Anthony Hopkins als Hannibal vernietigend geduid werd. Ook stelde Denys dat vrouwen nooit begrip hebben voor de pijntjes van hun man, zeker niet als die vrouw ook nog eens huisarts is.

Ja, als je er op gaat letten, zou je als psychoanalyticus en/of feminist nog wel meer kunnen opmerken. De robot in het fragment uit Blade Runner zei voordat hij zijn tegenstander doodde: „Ik zal je laten zien wie mijn moeder was!”