Het wordt rustig op de middengolf

Morgen is de publieke omroep van de middengolf verdwenen. Welke zenders blijven er dan nog over? En betekent dit het einde van Radio 5?

NPO Radio 5, de laatste publieke zender op de AM, is vanaf vannacht 0.00 niet meer te horen via 747 kHz en 1251 kHz.

Met één simpele muisklik, vannacht om 0.00 uur, schrijft een technicus bij zenderbeheerder KPN radiogeschiedenis. Na tachtig jaar verdwijnt de Nederlandse publieke omroep van de middengolf.

NPO Radio 5, de laatste publieke zender op de AM, met pakweg 700.000 luisteraars per week, is dan niet meer te horen via 747 en 1251 kHz. Geen Arbeidsvitaminen meer via de middengolf. Geen discussie meer bij OBA Live, geen leerzame radio in NTR Academie, geen politieke partijen.

NPO Radio 5 blijft wel op andere manieren te horen. Via de kabel, internet, smartphone en digitale radio. De luisteraars hebben het de afgelopen dagen ingepeperd gekregen: afgelopen weekend was weinig anders te horen dan spotjes hoe zij Radio 5 kunnen blijven ontvangen.

Het vertrek van de publieke omroep maakt de middengolf nu alleen nog een plek voor kleine religieuze zenders, regionale stations én Radio 538. Het best beluisterde radiostation van Nederland gebruikt een steunzender in Limburg.

Vijf vragen over het einde van de publieke omroep op de middengolf.

1 Wat is middengolf eigenlijk? De middengolf is een deel van het radiospectrum dat wordt gebruikt door publieke en commerciële omroep. De band wordt ook wel aangeduid met MW (MittelWelle) of AM (AmplituteModulatie). Zie de kleine lettertjes op oude radiotoestellen. In Europa gebruiken omroepen frequenties van 531 tot 1602 kHz. Middengolfzenders hebben een groter bereik dan FM. Vooral ’s avonds zijn ook zenders uit exotische buitenlanden te ontvangen – die storen wel op nationale zenders. Tot de jaren zeventig werden zenders met hun golflengte aangeduid, en niet met hun frequentie. Zo zond zeezender Radio Veronica uit op golflengte 538 meter; daaraan dankt Radio 538 zijn naam. Inmiddels zien veel radiomakers de middengolf echter als ouderwets en achterhaald.

2 Waarom stopt de NPO met de middengolf? Jan Westerhof, directeur radio van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO), noemt vier redenen. Het gaat om financiën, milieu, luisterkwaliteit en techniek. „Wij moeten miljoenen bezuinigen. Dat proberen we te doen zonder onze programma’s aan te tasten. Willen we dan nog investeren in de middengolf? Nee. Ik wil vooruit denken, niet achteruit.”

Volgens Westerhof kost Radio 5 op de middengolf nu 1,2 miljoen euro per jaar; 800.000 euro daarvan gaat op aan de elektriciteitsrekening. Per jaar gebruikt de zender 3.000.000 kWh, net zoveel als duizend huishoudens in een jaar. „Zo is de afschakeling ook beter voor het milieu.”

De luisterkwaliteit bij de middengolf is lager dan bij andere ontvangstmogelijkheden. AM heeft meer last van ruis dan FM. Daarom hoor je op de middengolf ook vaker praatprogramma’s dan muziek. Volgens de NPO zijn de zendinstallaties voor de middengolf verouderd. Als de omroep langer had willen uitzenden via de middengolf waren grote investeringen in de techniek noodzakelijk geweest. Dat geld steekt men liever in digitale radio (DAB+).

3 En nu gaat een stuk radiogeschiedenis verloren? Ja. Vanaf het midden van de jaren dertig was de publieke omroep te horen op de middengolf. En daarvóór verzorgden de omroepen al radio-uitzendingen via AM-techniek op de langegolf.

De eerste radio-uitzending in Nederland vond plaats op 6 november 1919. Van acht tot tien uur ’s avonds hield radiopionier Hanso Idzerda (1885-1944) een ‘Radio Soireé-Musicale’ vanuit een studio in Den Haag. Het was de eerste officiële uitzending, omdat hij van tevoren werd aangekondigd. Idzerda had de dag ervoor een advertentie geplaatst in de Nieuwe Rotterdamsche Courant, een van de voorlopers van NRC Handelsblad.

Het besluit van de NPO om te stoppen op de middengolf betekent niet dat het helemaal stil wordt tussen 531 kHz tot 1602 kHz. Radio 538, onderdeel van Talpa Media, gebruikt nog een middengolfzender in Zuid-Limburg. Dankzij 891 kHz houdt het station een – ook voor adverteerders interessante – landelijke dekking.

Twee kleinere religieuze zenders blijven ook uitzenden via de middengolf: Groot Nieuws Radio (1008 kHz) en Radio Bloemendaal (1116 kHz). Het katholieke Radio Maria (675 kHz) volgt het voorbeeld van de NPO en verlaat morgen ook de middengolf.

De zenders hebben tot 2017 een licentie van het ministerie van Economische Zaken. Daarna denkt minister Kamp (VVD) aan een verdeling van middengolffrequenties. Een veiling ziet hij niet zitten, vanwege de sterk gedaalde belangstelling.

4 Hoe luister ik nu naar Radio 5? Niet getreurd, Arbeidsvitaminen gaat niet verdwijnen. Het oudste radioprogramma van Nederland (68 jaar) is niet afhankelijk van de middengolf. Volgens Westerhof luistert 10 procent van de Radio 5-fans alleen via de middengolf. De zender blijft te ontvangen via kabel, pc en smartphone. Bovendien investeert de NPO, net als de commerciële radiostations en het ministerie van Economische Zaken, in DAB+. Dat is digitale radio, te ontvangen op een voor DAB+-geschikt toestel. De ontvangst van DAB+ is buitenshuis op veel plaatsen in Nederland goed, maar binnen hapert de techniek nog regelmatig. De NPO benadrukt dat in een rap tempo steunzenders worden geplaatst.

Waarom DAB+, je kunt toch ook luisteren via internet? „Met DAB+ blijven wij een broadcaster”, zegt Westerhof. „Zonder tussenkomst van een telecombedrijf of provider luister je naar ons. Gratis. Je hoeft geen databundel of een internetabonnement te kopen.” Recente storingen bij mobiele telefonie, stroomvoorziening en internet tonen het belang van de radio, zegt Westerhof. „Ook vanuit veiligheidsoverwegingen moeten we niet afhankelijk worden van één techniek.”

5 Komt nu ook het einde van de FM in zicht? Nu de middengolf langzaam uitsterft, is FM de laatste analoge radiotechniek. In het buitenland (Noorwegen, Zwitserland) zet de overheid binnen nu en enkele jaren de FM uit. Digitale radio is goedkoper, biedt meer gebruiksgemak en heeft plek voor veel meer zenders.

In Nederland werd gesproken over 2023. Als genoeg mensen digitaal zouden luisteren, kunnen ook de relatief dure FM-zenders uit. Het gebruik van DAB+ stijgt, maar ligt met 5 tot 7 procent van de luisteraars lager dan eerder verwacht. Westerhof: „De les uit het buitenland is dat er pas echt wat verandert als je een einddatum voor de FM noemt.” Maar zover is het hier nog niet. Voorlopig maken de commerciële zenders zich op voor weer een miljoeneninvestering in nieuwe FM-licenties.