Royalty, oorlog en corruptie

Nadat de VN-blauwhelmen van Dutchbat in juli 1995 met de staart tussen de benen de ‘veilige haven’ Srebrenica hadden verlaten, ontving minister van Defensie Voorhoeve hen met de woorden: ‘U bent heel dappere mensen’. Frank Westerman geeft dit ongelukkige gebaar een prominente plaats in zijn dramatische relaas De slag om Srebrenica. Dit werk is een van de genomineerden voor de twee jaar geleden ingestelde en door NRC Handelsblad ondersteunde Prinsjesboekenprijs voor het beste politieke boek van het jaar.

Westerman kreeg faam dankzij De graanrepubliek (1999) en won de Gouden Uil voor zijn El Negro en ik (2004). Zijn nieuwe boek is voor een belangrijk deel gebaseerd op de artikelen die Westerman schreef voor NRC Handelsblad en de Volkskrant. De bewerking ervan tot dit boek levert een vaardig geschreven en persoonlijk getinte reportage op, die blijk geeft van veel feitenkennis. Hij besteedt in De slag om Srebrenica (werd daar werkelijk een slag geleverd?) terecht veel aandacht aan de historische achtergronden van het conflict tussen Serviërs, Kroaten en moslims. Verder laat dit boek in analytisch opzicht wat te wensen over. De schrijver zit dicht op de feiten en de eerste persoon enkelvoud staat wel erg vaak op de voorgrond.

Waarom nam Nederland het riskante besluit om een bataljon peacekeepers naar de nauwelijks te verdedigen enclave Srebrenica te sturen? Westerman verzuimt de vraag ook maar te stellen. Ook besteedt hij niet meer dan minimale aandacht aan internationale verhoudingen die in het teken stonden van Amerikaanse afzijdigheid, zodat de Serviërs de ruimte kregen voor een veroveringstocht met als sluitstuk de inname van Srebrenica. De slag om Srebrenica is rijk aan details, maar arm aan verklaringen en conclusies.

Politiek secretariaat

De biografie van W.H. Weenink, oud-redacteur van NRC Handelsblad, over Marie Anne Tellegen (1893 - 1976) is het verhaal over een vrouw die tijdens de bezettingstijd blijk gaf van uitzonderlijke moed. Ze redde Joodse kinderen en speelde een grote rol bij de verspreiding van het illegale Vrij Nederland. In de periode 1945 - 1959 was Tellegen als hoofd van het Kabinet der Koningin intermediair tussen vorstin en ministers. Zelf typeerde zij deze functie als een ‘politiek secretariaat’. Weenink volgt dit oordeel in zijn met veel toewijding geschreven levensverhaal. Maar zijn poging om aan te tonen dat Tellegen politieke invloed had, slaagt niet echt. Wel wordt duidelijk dat deze boeiende persoonlijkheid een belangrijke rol speelde in hofkringen, vooral als contactpersoon tussen de ruziënde koningin Juliana en haar echtgenoot prins Bernhard. Vrouw achter de troon is meer een aantrekkelijk werk voor royalty-liefhebbers dan een politiek boek.

Hoe corrupt is bestuurlijk Nederland in de 21ste eeuw? Het politieke boek over dit urgente onderwerp moet nog worden geschreven, maar El Rey is als case study een voortreffelijke aanzet. Hans Goossen en Theo Sniekers, verbonden aan Dagblad De Limburger, portretteren in hun boek Jos van Rey, de oud-wethouder van Roermond die sinds bijna drie jaar object is van een justitieel onderzoek naar corruptie, verkiezingsfraude, schending van het ambtsgeheim en witwassen. Van Rey, die Ruimtelijke ordening en Stadsontwikkeling in zijn portefeuille had, combineerde zijn publieke functies (hij was ook lid van de Tweede Kamer, de Eerste Kamer en de Limburgse Provinciale Staten) met een bloeiende privéhandel in vastgoed.

Bielemenneke

Als scholier wilde deze slagerszoon, geboren en getogen in Roermond, niet deugen. Al voor zijn twintigste meldt hij zich aan als VVD-lid en dankzij zijn slimheid, verbale bravoure en dossierkennis maakt hij snel carrière. Hij is een Draufgänger: ‘Jos vertrouwt het niet als het te rustig is’. Hij houdt van een robbertje straatvechten. Als hij wethouder wordt, krijgt hij al snel de bijnaam bielemenneke: een met de bijl uitgerust lid van de schutterij dat vooruit wordt gestuurd om obstakels op te ruimen. Hij krijgt heel veel voor elkaar, wat de werkgelegenheid in Roermond ten goede komt.

Goossen en Sniekers laten goed zien hoe private en publieke belangen bij Van Rey, die graag ‘tegen de regels aanduwt’, door elkaar gaan lopen. Hij opereert in een cultuur van maatjes en makkers. Voor-wat-hoort-wat is een principe dat traditioneel in de regionale omgangsvormen een sterke positie heeft: daar maakt Van Rey creatief gebruik van. Heel belangrijk is ook dat in Roermond een stevige tegenmacht ontbreekt. De VVD wordt onder leiding van de populaire Van Rey te sterk. Daarmee verdwijnt ook de tegenspraak. Niemand durft aanmerkingen te maken op de innige band van Van Rey met de regionale vastgoedmagnaat Piet van Pol, die hem volgens het Openbaar Ministerie heeft omgekocht. De auteurs merken op dat het nog niet zo eenvoudig zal zijn om deze beschuldiging met juridisch bewijs te staven.

En de winnaar wordt...

De schrijvers van El Rey hebben grondig onderzoek gedaan en trekken duidelijke conclusies over de voorwaarden die corruptie mogelijk maken. Ze schrijven in een prettig laconieke stijl. Elk spoor van moralisme ontbreekt. Heel knap is dat goed duidelijk wordt wat de bedenkelijke kanten zijn van Van Reys gedrag, maar dat je als lezer toch ook een beetje sympathie voor hem krijgt. Deze publieke functionaris, inmiddels geen wethouder meer en uit de VVD gezet, is vooral het slachtoffer van zijn eigen voortvarendheid.

Dat El Rey al eerder de M.J. Brusse-prijs voor het beste journalistieke boek kreeg, kan geen reden zijn om het de Prinsjesboekenprijs voor het beste politieke boek te onthouden. Al zal het geen verbazing wekken als de jury kiest voor Frank Westerman, die met De val van Srebrenica een boek schreef over een affaire die Nederland ook na twintig jaar blijft achtervolgen.