Migratie roept oude Duitse spoken op

Meer aanslagen op opvangcentra

Bijna elke dag gaat ergens in Duitsland een gebouw waarin vluchtelingen opgevangen zullen worden in vlammen op. Gisteren ging er zelfs een molotovcocktail door de ramen van een huis in het Nedersaksische Salzhemmendorf waar al dertig vluchtelingen woonden. Dat was voor het eerst. Een kamer verder leefden een vrouw met drie kinderen. De Nedersaksische premier Stephan Weil (SPD) sprak van „een poging tot moord”.

De Duitse samenleving is verdeeld tussen hulp en haat, schrijft het weekblad Die Zeit. Driekwart van alle Duitsers vindt dat het land gastvrij en open moet zijn om de huidige vluchtelingenstroom onderdak te helpen. Maar een kwart van de burgers heeft een grote afkeer van migranten, en dat laten ze in toenemende mate blijken. Afgelopen week sprak bondspresident Joachim Gauck bij een bezoek aan een asielopvang in Berlijn over het „lichte” Duitsland, dat helpt en hoop geeft. Hij wees echter ook op de duistere kant van de samenleving: Dunkeldeutschland.

Ooit was dat het scheldwoord van West-Duitsers voor de DDR. Maar dat bedoelde de president, zelf een ‘Ossi’, niet. Het gaat om oude spoken: rassenwaan, ressentiment, openlijke haat. En geweld.

De Duitse vluchtelingencrisis ontwikkelt zich snel tot een nationale identiteitscrisis. „Ooit zullen wij worden beoordeeld op de vraag hoe we met deze vluchtelingen zijn omgegaan”, schreef Heribert Prantl in de Süddeutsche Zeitung.

Sommigen, zoals Der Spiegel-columnist Sacha Lobo, geloven dat dit voor Duitsland een beslissend moment is: „een situatie die een hele generatie vormt”. Terwijl duizenden Duitsers als vrijwilligers de handen uit de mouwen steken bij de opvang van asielzoekers, omdat de autoriteiten totaal overbelast zijn, suist de vreemdelingenhaat door het internet.

Lobo spreekt van een „nieuwe decentrale terreurbeweging”. Waarbij de rest van de samenleving „live kan meemaken hoe angst en onwetendheid door opzettelijke, rechtsradicale propaganda veranderen in een stemming van agressieve haat”. Die uit zich ook in racistische incidenten in de openbare ruimte. Zo urineerden deze week in de Berlijnse S-Bahn neonazi’s, terwijl zij „Heil Hitler!” riepen, op een kind van buitenlandse komaf.

Conflictonderzoeker Andreas Zick zei maandag tegen Deutschlandfunk dat op dit moment een „rechtsterroristische mentaliteit” ontstaat. Hij bedoelde dat in al die steden en dorpen waar met fakkeloptochten geprotesteerd wordt tegen de komst van vluchtelingen, burgers geweld accepteren als middel om hun gelijk te krijgen.

In Heidenau raakten vorige week dertig agenten gewond toen een menigte probeerde de komst van bussen met vluchtelingen te blokkeren. Volgens Zick stond daar geen spontane menigte op straat. Het ging volgens de onderzoeker om „een radicale, extremistische en goed georganiseerde groep”. Zick meent dat de xenofobe burgerbeweging Pegida, die afgelopen winter elke maandagavond door de straten van Dresden „wandelde”, de geesten rijp heeft gemaakt voor de huidige haatcampagne. „Het rechtspopulisme van Pegida is nu samengesmolten met rechts-extremisme”, zegt Zick.

Onderzoeksjournalist Andrea Röpke, gespecialiseerd in neonazi-bewegingen, wijst op de extreemrechtse NPD, vooral sterk in de ex-DDR, maar die over een knokploeg beschikt die in heel Duitsland actief is. In een e-mail schrijft Röpke: „Aan de huidige ongeveer tweehonderd aanvallen op opvangplaatsen voor vluchtelingen gingen maandenlange haatcampagnes vooraf. Achter de meeste ‘Burgerinitiatieven’ tegen vluchtelingen zitten welbekende neonazi’s.”

In Duitsland leeft het idee dat het bruine verleden is verwerkt. Daarom reageert iedereen telkens overvallen wanneer oude tendensen opduiken. Bijvoorbeeld toen in 2011 bleek dat een reeks moorden (tussen 2000 en 2007) op ondernemers van Turkse afkomst gepleegd waren door de Nazionalsozialischer Untergrund (NSU), een neonazistische terreurcel. Tot dan toe meenden de opsporingsdiensten dat de Turkse mafia achter deze ‘Döner-moorden’ zat.

Ook nu is de ontsteltenis groot, maar, zo zegt NSU-expert en politicoloog Hajo Funke desgevraagd, de structuren die nu opdoemen achter de zogenaamde burgerprotesten zijn welbekend. Funke gaat er niet van uit dat al het geweld door één organisatie wordt gestuurd of gepleegd. „Maar het verloopt wel volgens een vast patroon dat is te herleiden tot het rechts-extreme milieu”. Op de achtergrond speelt de Partei Der III. Weg, een neonazischtische splinterpartij, een belangrijke rol. Op de website van deze Beierse groepering is de brochure Geen asielzoekerscentrum in mijn buurt! te downloaden, een organisatieplan om de komst van asielzoekerscentra te kunnen blokkeren.

Funke: „Op alle plaatsen waar acties plaatsvinden tegen asielzoekerscentra zie je patronen terug die uit die leidraad komen”. Voor de eigenlijke brandstichtingen zijn gewelddadige rechts-extreme groepjes verantwoordelijk, denkt Funke. „Het gaat om een paar duizend mensen, die vastberaden gevaarlijk zijn. Maar politie en andere opsporingsorganen treden niet op, omdat ze geen lessen hebben getrokken uit het eigen totale falen bij de opsporing van het NSU-complex.”