‘Waar wapens zijn, vallen doden’

VS enige land ter wereld waar schietincidenten de wapenverkoop aanjagen, zegt activist.

Een bijna-bloedbad in de Thalys naar Parijs, of een dodelijke schietpartij tijdens een live-interview in een Amerikaanse ochtendnieuwsshow. Zulke gebeurtenissen schokken de betrokken landen, maar de Britse wapenexpert Iain Overton is niet verbaasd. Waar wapens zijn, vallen doden, en „ook in vreedzame gebieden als West-Europa dringt de overvloed aan wapens nu door”.

Overton, voorheen journalist, werkt bij de Britse ngo Action on Armed Violence. Onlangs publiceerde hij het boek Gun Baby Gun over de alomtegenwoordigheid van handvuurwapens in de wereld. Een miljard geweren, automatische geweren en pistolen heeft de mensheid tot haar beschikking, 8 miljoen vuurwapens worden er jaarlijks bijgemaakt, plus 12 miljard kogels. Twee miljard kogels erbij, berekent Overton in zijn boek, en je hebt genoeg om iedereen op aarde twéé keer te vermoorden.

„In West-Europa was de AK-47 bijvoorbeeld altijd zeldzaam”, zegt Overton aan de telefoon vanuit Londen. „Maar de conflicten om Europa heen, zoals in Oekraïne, Syrië en Libië, scheppen markten en kansen voor wapensmokkelaars. Er ontstaan nieuwe routes en netwerken.”

Europa probeert potentiële jihadi’s in de gaten te houden. Maar wordt er genoeg gedaan tegen de wapens die ze zo gevaarlijk maken?

„Er is een tamelijk directe relatie tussen de hoeveelheid wapens in een land, en het aantal doden dat er valt. Ik zou, gelet op wetgeving en het aantal doden dat er door geweervuur valt, nu niet zeggen dat West-Europa een wapenprobleem heeft. De grote Europese landen hebben het VN-verdrag tegen de illegale handel in wapens geratificeerd, het Arms Trade Treaty (ATT). Onder dat verdrag zijn ze verplicht wapensmokkel en illegale wapens zo veel mogelijk te bestrijden. Maar met de poreuze grenzen in de EU en het gemak waarmee je wapens op het deep web kunt kopen, is dat heel moeilijk. De EU heeft ook weinig mogelijkheden en middelen om mensensmokkelaars te bestrijden. En wapen- en mensensmokkel gaan vaak hand in hand.”

Toch blijft West-Europa een van de vreedzaamste plekken op aarde, zeker in vergelijking met het exceptionele wapenbezit en -geweld in de VS. Jaarlijks vallen daar 80.000 gewonden en 30.000 doden door kogels. Amerikaanse burgers vormen 4,4 procent van de wereldbevolking, maar bezitten 42 procent van de vuurwapens.

De opschudding over de schietpartij van woensdag, waarbij een gefrustreerde ex-werknemer van een tv-station twee voormalige collega’s live op televisie doodschoot, zal daarin net zomin verandering brengen als andere Amerikaanse schietpartijen, zegt Overton. „Het Amerikaanse geweten speelt nu weer op, maar een verandering is voorlopig niet mogelijk. Daarvoor is vuurwapenbezit te diep verankerd in de Amerikaanse cultuur, om van de grondwet maar te zwijgen. En daarvoor is de wapenlobby die die cultuur stimuleert, te krachtig.”

Zoals vaker na een schietpartij, zei president Obama dat zijn hart gebroken is. Doet hij genoeg om wapenbezit aan banden te leggen?

„Hij kan weinig doen. Als je goed op zijn woorden let, constateer je dat hij nooit zegt dat Amerika wapenbezit moet inperken. Dat kan niet, want dat zou namelijk onmiddellijk een enorme run op wapens veroorzaken. Toen hij na de schietpartij op de basisschool in Sandy Hook [waar in 2012 Adam Lanza 20 kinderen en 6 volwassenen vermoordde, red.] zei dat er een debat nodig was over wapenbezit, schoot de verkoop al omhoog. De Verenigde Staten zijn het enige land ter wereld waar wapenwetten verruimd worden na geruchtmakende schietpartijen.”

Volgens Overton is het wapenprobleem de VS al lang boven het hoofd gegroeid. Anders dan de andere twee grote wapens producerende landen, Rusland en China, betalen Amerikanen ook zélf de prijs voor hun wapenindustrie. „Zelfs als de verkoop nu zou worden ingeperkt, zouden er nog enorme terugkoop- en vernietigingsprogramma’s moeten komen. Geen van beide zal gebeuren.”

Amerika’s wapencultuur is, beklemtoont Overton, ook een mondiaal probleem. Bendeoorlogen in Latijns-Amerika worden met Amerikaanse wapens uitgevochten. Grote partijen Amerikaanse wapens zijn in Afghanistan, Irak en Jemen gestolen, waarna ze vermoedelijk hun weg vonden naar de Taliban of IS.

„Onder het Arms Trade Treaty zijn landen verplicht te voorkomen dat hun wapens in handen vallen van mensenrechtenschenders. Het zal niet snel gebeuren omdat Amerika onze wapenbroeder is, maar Europa, dat in 2012 voor 750 miljoen dollar aan wapens en munitie naar de VS exporteerde, zou de VS de vraag moeten stellen hoe zij voorkomen dat die in verkeerde handen vallen. Amerikaanse politiemannen schieten met Glock-pistolen uit Europa. Europa zou een debat op gang kunnen brengen over de vraag in hoeverre het daarmee bijdraagt aan Amerikaans politiegeweld.

De VS kunnen dit alleen niet oplossen. Alleen een internationaal debat over hoe het Amerikaanse wapenprobleem ook de rest van de wereld parten speelt, kan misschien iets veranderen.”