Gaat de rechtbank nu toch weg?

Rechters in Almelo staken. De rechtbank dreigt te verdwijnen, en dat zou uitdrukkelijk niet gebeuren.

Het gerechtsgebouw in Almelo, dat nu mogelijk gesloten wordt, is ruim een jaar geleden verbouwd en gemoderniseerd voor meer dan acht miljoen euro. Foto Eric Brinkhorst

De rechtbank in Almelo wordt ontmanteld. En mogelijk ook die in Dordrecht, Roermond, Zutphen en Assen. Althans, dat zijn de geruchten die de afgelopen week steeds sterker werden in lokale media.

Vooral in Almelo is de onrust groot. Honderd personeelsleden staken vandaag, inclusief enkele rechters. En de Overijsselse Orde van Advocaten organiseert voor het eerst in haar bestaan een spoedvergadering, met ook de burgemeester van Almelo en CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt. Hij stelde deze week Kamervragen aan minister Ard van der Steur (Justitie, VVD) over de mogelijke sluiting van de Almelose rechtbank.

Mógelijke sluiting, want wat er gaat gebeuren met de rechtbanken is niet duidelijk. Er staat een grootscheepse reorganisatie op stapel, zoveel is zeker. Maandag maken de Raad voor de Rechtspraak en de rechtbankbesturen de plannen daarvoor bekend. Dan zijn er ook bijeenkomsten in de rechtbanken voor het personeel. Voor die tijd willen raad en rechtbanken geen mededelingen doen. Nu zijn er in Nederland elf rechtbankarrondissementen, met in totaal 32 zogeheten zittingslocaties.

Zeker is ook dat er flink bezuinigd moet worden. De rechtspraak hoefde, anders dan het Openbaar Ministerie en de politie, niet meteen na het aantreden in 2012 van Rutte II te bezuinigen. Er zou wel 120 miljoen euro van het totale budget van ongeveer 1 miljard afgaan, maar pas vanaf 2016.

Dat is nu bijna zover. In het plan van volgende week moet duidelijk worden hoe de rechtspraak zich zal aanpassen aan krimpende budgetten. En aan een toekomst van vereenvoudigde en gedigitaliseerde processen, waarvan de Raad voor de Rechtspraak zelf hoge verwachtingen heeft.

Betere – zowel in snelheid als inhoudelijk – en goedkopere rechtspraak moet het gevolg zijn van de automatiseringsoperatie KEI. Dit jaar werd bekend dat deze operatie langer zal duren (tot 2020 in plaats van 2018) en 140 miljoen euro duurder zal zijn dan de geplande 60 miljoen euro.

Opmerkelijk genoeg is de rechtspraak kort geleden nog zeer ingrijpend gereorganiseerd, en daarbij zijn al veel rechtbanken gesloten. Ook daarom is men in Almelo zo boos: er zijn beloften gedaan bij die reorganisatie, en die worden nu niet nagekomen. In 2013 is de zogeheten gerechtelijke kaart veranderd. Nederland ging van negentien rechtbankarrondissementen naar elf. Er verdwenen ook fysieke rechtbanken, de zittingslocaties. 23 rechtbanken zijn gesloten, 32 zijn er nog over. Vijf gerechtshoven werden er vier: Leeuwarden verloor zijn hof.

Rechtbanken moesten groter worden, vond toenmalig minister Opstelten (VVD), daarin gesteund door de Raad voor de Rechtspraak. Alleen dan konden ze zich voldoende specialiseren, en alleen dan konden rechters vonnissen wijzen die niet alleen goed waren, maar ook snel klaar. Ook door digitalisering veranderde de behoefte aan zittingsruimte – en dus gebouwen.

Het parlement was bezorgd dat de toegang van burgers tot het recht in gevaar kwam door sluiting van de rechtbanken. Zeker voor kleinere zaken zouden burgers niet te ver moeten hoeven reizen. Daarom heeft de minister indertijd toezeggingen gedaan over de resterende rechtbanken: dat zouden volwaardige zittingslocaties blijven, met een breed pakket aan zaken. En juist die toezegging wordt nu verbroken, vreest men in Almelo.