Column

Beeldenstorm tegen de waandenkbeelden

Soms is een beeld zo sterk, dat er amper tegenop te argumenteren valt. De Verenigde Staten rechtvaardigden hun militaire inmenging in Zuidoost-Azië in de vorige eeuw met de ‘dominotheorie’. Als één land in de regio communistisch werd, zo was het idee, zouden de naburige landen al snel als dominostenen omvallen en ook communistisch worden. Een kind kon het begrijpen, het moest wel waar zijn.

In de ‘oorlog tegen drugs’ is een ander beeld dominant. Wil je de handel in cocaïne afknijpen, dan moet je zo veel mogelijk cocaplanten vernietigen. Als dat niet goedschiks gaat dan maar kwaadschiks, bijvoorbeeld door uit de lucht gif op de gewassen te spuiten. Met wortel en tak uitroeien – het ligt zo voor de hand, net als met onkruid in je achtertuin. Alleen blijkt het al decennia niet te werken. Maar het beeld is zo overtuigend dat de theorie nog altijd niet is afgedankt.

In de Griekse schuldencrisis was er het huishoudboekje, dat altijd moet kloppen. En als je je buurman iets leent, dan mag je toch verwachten dat hij het tot de laatste cent terugbetaalt? Spreek dat maar eens tegen. Alleen jammer dat het met landen toch net iets anders ligt en dat we nu allemaal een stuk duurder uit zijn omdat we niet veel eerder een goede regeling voor de schulden hebben getroffen.

Bij de vluchtelingencrisis maakt het ideaalbeeld van een effectieve grens weer opgang, een grens die je kunt afsluiten. Als Europa maar stevige buitengrenzen had, met prikkeldraad en patrouilles, zouden we de problemen wel buiten de deur kunnen houden. Of nog beter: stel weer nationale grenzen in. Wij binnen, de rest buiten – simpel en glashelder. Althans, als idee. In de praktijk is allang duidelijk dat zulke ondoorlaatbare grenzen een hersenschim zijn. Je kunt het mensen moeilijk maken om binnen te komen, maar met oorlog, anarchie en armoede naast de deur hou je de stroom vluchtelingen en migranten niet tegen. Alleen: hoe vertel je dat de kiezer? Het blijft verleidelijk om net te doen of een goed bewaakte grens toch de oplossing is.

Soms wordt de vanzelfsprekendheid van zulke sterke beelden doorbroken. Toen de Amerikanen met de staart tussen de benen uit Vietnam vertrokken, bleek dat de dominostenen Thailand, Maleisië, Indonesië en de Filippijnen helemaal niet omvielen. En de teelt van coca is in Bolivia in vier jaar tijd met een derde gedaald – niet door de gedwongen verdelging van de cocaplanten te intensiveren, maar door de cocaboeren juist toe te staan om kleine hoeveelheden te telen voor traditioneel gebruik, en ze ondertussen te begeleiden bij het vinden van alternatieve gewassen. Tegen de intuïtie van velen, maar wel effectief.

Het Duitse boulevardblad Bild heeft deze week een opmerkelijke poging gedaan het populaire beeld te bestrijden dat de vluchtelingenstroom Europa en Duitsland overspoelt en in gevaar brengt. De krant deed zijn naam eer aan door dat beeld met beelden te bestrijden: naast een foto van Afghanen en Syriërs die in een bos illegaal de grens tussen Griekenland een Macedonië over rennen een bijna identieke foto van DDR-burgers die in 1989 vanuit Hongarije naar het vrije Oostenrijk rennen. Naast een foto van DDR-burgers die in ’89 over het hek van de West-Duitse ambassade in Praag klauteren een foto van vluchtelingen die nu over prikkeldraad klimmen aan de Macedonische grens. En zo een hele reeks. De boodschap aan de Duitsers, vooral in het oosten, die zich nu verzetten tegen de opvang van vluchtelingen: kijk, dit is ook jullie eigen geschiedenis. Een dag later zette de krant de campagne voort met een artikel waarin zeven vooroordelen over vluchtelingen werden ontzenuwd, van ‘ze pikken onze banen in’ tot ‘dit kunnen we ons niet veroorloven’. Een hoognodige beeldenstorm tegen de waandenkbeelden.