‘Humor doet veel meer pijn’

Het hiphopduo rapper Fresku (28) en filmmaker en muzikant Teemong (31) over hun samenwerking, racisme en de nieuwe cd ‘Nooit Meer Terug’

Rapper Fresku

Roy Michael ‘Fresku’ Reymound (28) staat op slippers en in een korte broek en een wijd shirt in de open keuken in zijn woning in Eindhoven en eet gegrilde zalm. Hij is net wakker. Naast het keukenblad staat een kinderkeukentje en de koelkast is volgeplakt met kindertekeningen, „Dit huis leeft veel meer als de kleine er is,” zegt Fresku glimlachend over zijn dochter Alisha (5).

Op eerste single Ik Wil van zijn volgende week te verschijnen derde album Nooit Meer Terug rapt de rapper over zijn angsten en paniekaanvallen, over gevoelig zijn voor prikkels en verlangen naar rust. Zijn dochter geeft hem die rust, vertelt hij. Ze duikt regelmatig op in Fresku’s ijzersterke oeuvre dat laveert tussen tergend openhartig en emotioneel, absurdistisch en spraakmakend.

Een week voor het gesprek heeft de clip van zijn single Zo Doe Je Dat media-breed de aandacht getrokken. Terwijl hij zich met trieste gezichtsuitdrukking langzaam wit schminkt, rapt Fresku dat hij als witte man moet klinken om op de radio te komen. „Nu willen alle journalisten in discussie. De coördinator van 3FM belde me boos op dat hij niet voor racist uitgemaakt wilde worden. Ik ben er nu al moe van.”

Fresku is op zijn hoede, vertelt hij. „Ik ben heel open en moet vertellen wat me bezighoudt. Maar ik hoor in interviews aan elke toon dat ze op destructie uit zijn. Ze stellen een vraag maar het is eigenlijk een suggestie. ‘Ligt het ook niet aan hiphop en dat nigger, nigger?’. Ik voel dan nervositeit die ik onderdruk. Ik ga er geduldig op in. Maar het zorgt wel dat ik wéér die emotie wegstop.”

En dat is gevaarlijk, weet hij. Hij stapelt stress op en het duurt soms maanden voordat die naar buiten komt. „Twee jaar geleden moest mijn vrouw me vijf, zes keer naar de Eerste Hulp brengen ’s nachts omdat zij me niet kon overtuigen dat ik niet dood aan het gaan was. Een dag later voelt dat onrealistisch. Maar de spanning wil naar buiten; dan kan ik krampachtig en emotioneel worden en ga ik hyperventileren. Daarom schrijf ik dit soort nummers ook. Ik heb het nodig om mijn emoties een plek te geven.”

Bizarre sketches on line

Naast Fresku zit zijn beste vriend Teemong (31), met een petje op en een blauwe trui van sportmerk Nike. De producer en filmmaker is cruciaal voor de carrière van Fresku. Ze maakten online naam met bizarre sketches en korte films en Teemong is in de muziek zijn belangrijkste raadgever – hij produceerde alle nummers op het nieuwe album van Fresku. Samen vormen ze het meest spraakmakende hiphopduo van Nederland.

Teemong gebruikt een pseudoniem, praat normaal niet met de pers en komt nooit zichtbaar in beeld. „In eerste instantie vanwege een akkefietje met Justitie maar ik hoef ook niet zo nodig op de voorgrond.”

Teemong is een gevierd clipmaker en ook de regisseur van de vaak veelbesproken clips van Fresku. In de single over racisme in de media, vertolkt hij de witte stem die vindt dat Fresku zich niet zo moet aanstellen. Alles doen ze samen, vertelt Fresku. „Ik kan vluchten voor mijn emoties en me in huis opsluiten. Dan staat Teemong voor mijn deur en zegt: kom het is lekker weer, we gaan iets schieten. Veel producers vragen: wat voor beat wil je? Teemong kijkt wat voor artiest ik wil zijn en hoe we dat gaan neerzetten. Hij is onlosmakelijk verbonden aan het succes van Fresku.”

Fresku en Teemong leerden elkaar in 2006 kennen via rapper Önder, met wie Fresku samenwoonde en met wie Teemong – „met een fotocamera die een paar seconden kon filmen” – al wat sketches had opgenomen. De klik ontstond toen ze samen een clip schoten. Teemong: „We waren zo inspiratieloos en maakten alleen maar standaardshots voor muurtjes en hekjes. Aan het einde van de dag namen we in het park uit verveling nog een gek filmpje op. Nadat we dat online zetten, kregen we meer positieve reacties dan ooit.”

In het filmpje, online te vinden als Verdwaald, danst een groepje jongens op de ringtone van Fresku’s telefoon. Ze worden boos wanneer hij het gesprek opneemt, waardoor de muziek stopt. „Toen het gevoel verdween dat we een serieuze clip moesten maken, werd het meteen veel beter.”

Teemong maakt al jaren naam met ingenieuze internetfilmpjes, waaronder edits waarin hij scènes uit Rambo tot een nieuw verhaal verknipt en zijn briljant op het ritme van de muziek in elkaar geknutselde videoclip bij hiphop-hit Swagger Like Us van Jay Z, T.I. en Lil Wayne „waarvan ze in Amerika een tijdje dachten dat het de officiële video was.”

Vooral de films met Fresku in de hoofdrol zijn veelbesproken, zoals nepreportages over het populair geworden personage Gino Pietermaai die in het leegstaande bejaardentehuis De Oude Bok crack verkoopt aan een junk in een rolstoel, of PVV-stemmer Willy Keurig die bij een flesje bier alle clichés opsomt van mensen die zich opwinden over de Zwarte Piet-discussie. Het zijn filmpjes die afwisselend - of tegelijk - grappig, absurd, scherp en kritisch zijn.

Teemong is een hiphopfilmer die zichzelf gaandeweg het vak heeft geleerd. „Onder een door mij geregisseerde clip voor Kempi schreef een student van de Filmacademie online dat hij het beledigend vond dat ik clips mocht maken,” lacht Teemong. „Hij somde dingen op waar ik nog nooit van gehoord had. Daar heb ik weer van geleerd.”

Fresku: „Teemong heeft me gevormd als artiest. Ik kan supertrots zijn op iets dat ik geschreven heb en tien mensen kunnen het vet vinden maar hij neemt het mee naar huis, luistert een paar dagen en geeft dan een waslijst over waar de kracht zit en de zwakte. Ik zie mezelf in mijn muziek ook als acteur die er door een regisseur uit laat halen wat er in zit. Onze band is uniek.”

Teemong: „Zonder Roy zou ik misschien niet eens verder zijn gegaan met filmen. Hij was de eerste persoon die zich in mijn filmpjes helemaal gaf, geen grenzen had, deed wat ik vroeg en zelf ook geniale dingen bedacht. Bij alles wat ik nu maak, kijk ik er nog steeds het meest naar uit naar zijn huis toe te gaan en de reacties te peilen.” Toen hij jonger was, had hij nauwelijks toekomstperspectief, rapt Fresku op zijn nieuwe album. In zijn raps verwijst hij vaak naar de uitzichtloze baan in een riemenfabriek waar hij ooit werkte. „Ik had 30.000 euro schuld door dom zijn en mijn verzekeringen niet te betalen. Er was een kind op komst en ik zat voor mijn gevoel vast aan een baan waarmee ik niet genoeg verdiende om uit de schulden te komen.”

Het was de ultieme motivatie om volledig voor zijn kunst te gaan, vertelt hij. Na zijn werk fietste hij „stinkend naar zweet” naar Teemong. „En dan zat ik bij hem in tranen te klagen.” Teemong zei dat hij in de fabriek tijdens de pauzes nieuwe rapteksten moest proberen te schrijven en vaker langs moest komen om creatief aan de slag te gaan.

Fresku is een intense rapper die zich in zijn kunst open en kwetsbaar opstelt. Hij wordt er om gecomplimenteerd en voelt zich daar vaak ongemakkelijk bij. 3FM-dj Giel Beelen introduceerde hem ooit bij De Wereld Draait Door als geen ‘bitches en yo yo’-rapper maar een cabaretier, zegt Fresku. „Het is zo lelijk om mij neer te zetten als: ‘Hij is wel een goeie.’ Het is die cynische toon waarmee hiphop steeds wordt benaderd, waardoor het lijkt alsof ik de uitzondering ben maar dat ben ik niet. Hiphop is zo breed als elk muziekgenre maar kan zijn.”

Racisme-discussie ‘Zo Doe Je Dat’

Sinds Zo Doe Je Dat mijdt Fresku twitter wat meer, vertelt hij. Het onderwerp racisme roept hevige reacties op. „Veel mensen maken hun leven van dit thema. Twittertrollen aan de linker- en de rechterzijde. De ene kant vindt niets leukers dan iemand voor slavendrijver uit te maken, de andere juist om iemand slaaf te noemen. Maar Teemong en ik staan sterker door het jasje waarin we ons verhaal hebben gestoken. Humor doet veel meer pijn.”

De eerste reacties op Zo Doe Je Dat bevestigen volgens Fresku exact wat hij aankaart. „Giel zei dat ik donders goed weet dat het niet om huidskleur gaat maar om klank. Dat is precies wat Teemong rapt in het nummer! Het kader dat wordt gecreëerd, is er voor de blanke belevingswereld, en al het andere valt erbuiten. Het is tijd de kaders te veranderen. Wie bepaalt dat hiphop een niche is - een subcultuur en geen cultuur - terwijl het op internet veel meer views krijgt dan een rockartiest die de radio ons wel door de strot duwt?”

Sommige mensen zeggen tegen Fresku dat ze het dapper vinden dat hij zich uitspreekt maar dat vindt de rapper overdreven. „Als ze me nou zouden draaien… Ik mag soms bij Giel langskomen en heb een leuk ding gaande dat we elkaar dan heel de tijd opnaaien. Het gaat er niet om dat ík niet op de radio kom. Het gaat om zwarte muziek in het algemeen en dat er meer zwarte kaders moeten zijn. Ik vind het gênant dat ik in elk radio- en tv-programma bepaalde woorden moet uitleggen. Waarom is de taal die we in de grote steden spreken, een taal die we niet terug horen in de media.” De discussie zal vast verder oplopen wanneer zijn album straks verschijnt. In het nummer Angst rapt hij dat Pim Fortuyn en Theo van Gogh zijn helden niet zijn en dat hij geen ‘Charlie’ is. Hij bespreekt selectieve verontwaardiging en vertolkt de stem van bevolkingsgroepen die zich door politiek en media, spotprenten en beveiligers voortdurend gestigmatiseerd voelen. Hij en Teemong willen in hun kunst „de stem belichamen van een onderbelicht gevoel.”

Wat veel mensen zich niet realiseren, is hoe persoonlijk deze onderwerpen zijn voor mensen die er mee te maken hebben, zegt Fresku. „Wanneer je over slavernij praat, is er altijd iemand die moet zeggen: ‘Ja, vroeger was iedereen slaaf.’ De moeder van mijn oma was nog een verkapte slaaf die op Montserrat inwoonde in een huis en alles deed. Mijn dochter heeft blond haar en groene ogen en hoort mijn buurman tijdens Sinterklaas vragen of Zwarte Piet al is geweest en daarna, wanneer hij mij ziet: ‘Ah, daar is hij al.’ Ze is 5 jaar oud en helemaal niet bezig met huidskleur maar de samenleving leert haar: je vader is donker en anders dan de rest.”

Het fel maatschappijkritische en tegelijk persoonlijke nummer heet Angst omdat volgens de rapper „de panische, chaotische sfeer die heerst in de maatschappij, er alleen toe kan leiden dat iedereen angstgevoelens heeft.” Zelf moet hij elke dag angst overwinnen, zegt hij. „Ik kan mezelf alleen beschermen door mezelf proberen te zijn.” Hij ziet veel mensen hun mening inslikken, zegt Fresk. „Puur om te overleven. Je krijgt een maatschappij waarin slechts ruimte is voor één stem en als je daarvan afwijkt, word je publiekelijk gelyncht. Maar lynch mij dan maar als mij, in plaats van dat je me laat leven terwijl ik mezelf niet kan zijn.”