Zoals beloofd: 20 jaar kamp

Oekraïense activist Sentsov veroordeeld voor ‘terrorisme’ op de Krim.

De Oekraïense regisseur Oleg Sentsov gisteren in de rechtbank van Rostov aan de Don. Mensenrechtenorganisaties spreken van een politiek proces. Foto AP

Ineens is er consternatie in de zittingszaal van de militaire rechtbank in Rostov aan de Don. Regisseur Oleg Sentsov en zijn medeverdachte Oleksandr Koltsjenko zetten het Oekraïense volkslied in – zacht en aarzelend, maar duidelijk hoorbaar. „De zitting is geschorst”, zegt de voorzitter luid, en terwijl de rechters achter elkaar de zaal uit benen, gaat iedereen netjes staan. Maar nu lijkt het net of het publiek eer bewijst aan het Oekraïense volkslied. „Iedereen gaat onmiddellijk weer zitten”, roept de parketwacht. „Ja, u ook daar achterin, zitten!” Maar dat weigeren de Oekraïeners in de zaal.

Zo eindigt het proces tegen regisseur Sentsov: met enige verwarring, maar ook met de straf die van tevoren werd verwacht. „We geven je twintig jaar”, zeiden de agenten van de Russische geheime dienst FSB die Sentsov op 11 mei vorig jaar van zijn bed lichtten. Gisteren veroordeelde het militaire tribunaal Sentsov tot twintig jaar strafkamp (met streng regime) wegens terroristische activiteiten. „Ik wil graag de groeten doen aan de FSB”, reageerde advocaat Dmitri Dinze cynisch. „Onze geheime diensten houden zich aan hun woord.”

Iets meer dan een jaar geleden was Oleg Sentsov (39) nog een tamelijk onbekende regisseur van de Krim, met één lange speelfilm op zijn naam (Gaamer), die in première ging op het filmfestival van Rotterdam. Nu is hij hoofdrolspeler in een rechtszaak die door Amnesty International en de Russische mensenrechtenorganisatie Memorial wordt omschreven als een politiek proces.

Sentsov was actief binnen de Maidan-beweging en bij protestacties tegen de Russische bezetting van de Krim. Medeverdachte Koltsjenko (die gisteren tien jaar kreeg) heeft toegegeven betrokken te zijn bij brandstichting in een kantoor van een pro-Russische organisatie op de Krim. Dat was in april vorig jaar, enkele weken nadat het Oekraïense schiereiland was geannexeerd door Rusland.

De Russische aanklager ontwaarde een ‘terroristische organisatie’, die bomaanslagen wilde plegen op onder meer het Lenin-standbeeld in Simferopol. Sentsov, aldus het OM, was de leider van de deze organisatie. Maar volgens externe waarnemers is de zaak gefabriceerd en is het bewijs door marteling verkregen. Volgens zijn advocaten is Sentsov geslagen, hebben FSB-agenten hem een plastic zak over het hoofd getrokken en is de filmmaker bedreigd met verkrachting en de dood. In antwoord op de klacht liet het OM weten dat Sentsov een liefhebber is van sm en dat bij huiszoeking een zweep, handboeien en een roze plumeau zijn aangetroffen – vandaar de blauwe plekken op zijn rug.

De zaak tegen Sentsov staat niet op zichzelf. Een onbekend aantal Oekraïense staatsburgers zit in Russische gevangenissen. Sommigen van hen bevonden zich na de annexatie van de Krim ineens binnen de grenzen van de Russische Federatie. Anderen, zoals de Oekraïense pilote Nadia Savtsjenko, werden gevangengenomen op Oekraïens grondgebied en uitgeleverd aan Rusland. De Estse geheim agent Eston Kohver, die eerder deze maand tot vijftien jaar werd veroordeeld wegens spionage werd volgens Estland gekidnapt door een overvalteam van de FSB – aan de Estse kant van de grens.

De rechtszaken tegen deze ‘verdachten’ vinden diep in de Russische provincie plaats – zoals hier in Rostov aan de Don, waar Lenin nog fier op zijn sokkel staat. Oekraïne ligt op nog geen twee uur rijden en ook in het centrum van Rostov is de presentie van het Russische leger voelbaar: voortdurend scheren helikopters laag over de daken van de stad.

Maar Rostov lijkt nog te centraal gelegen voor de zaak-Savtsjenko. Vorige week werd besloten dat de zaak tegen de Oekraïense pilote wordt verplaatst naar het Russische plaatsje Donetsk (niet te verwarren met de hoofdstad van de Donbas), bijna op de grens met Oekraïne.

„Ze willen niet dat er westerse journalisten op afkomen”, zeggen Oekraïense diplomaten na de zitting. „En deze locatie verhoogt de druk op de hele zaak.” De Oekraïeners zijn niet de enige diplomatieke vertegenwoordigers: verscheidene westerse landen hebben diplomaten naar Rostov aan de Don gestuurd.

Het onderstreept nog eens het politieke belang van de zaak-Sentsov. „Natuurlijk is dit een politieke zaak”, zegt Sergej Davidis van mensenrechtenorganisatie Memorial vanuit Moskou. „Ze hadden deze zaak moeten behandelen volgens de Oekraïense wet. In plaats daarvan hebben ze de verdachten naar Rusland versleept en hen volgens Russisch recht veroordeeld.”

Vorige week liet Vladimir Poetin weten dat „externe krachten” sabotageacties voorbereiden om de Krim te destabiliseren. De mededeling van de president werd algemeen gezien als een signaal: Rusland accepteert geen enkele oppositie op de Krim. Na de zitting waarschuwt advocaat Dinze voor de gevolgen van het vonnis. „Met deze zaak kun je een oneindig aantal activisten oppakken en aanklagen. Je noemt ze gewoon leden van de ‘terroristische organisatie’ van Sentsov.”