Prikkeldraad dé graadmeter van een verdeelde wereld

We wanen ons vrij, terwijl we door geulen van prikkeldraad bewegen. In een bange wereld raakt de samenleving gefragmenteerd, ziet Dick Wittenberg.

Illustratie Studio NRC

Sla deze zomer een willekeurige krant open en je stuit op scheermesdraad. Kijk naar een doordeweekse nieuwsuitzending en je kunt niet om prikkeldraad heen. Geen rel en strijd of dat primitieve ijzerwaar duikt op.

Prikkeldraad is dé graadmeter van een verdeelde wereldmaatschappij. Het scheidt de mensheid in zij die binnen mogen en zij die buiten staan. Verbruik en toepassing vertellen hoe gepolariseerd en ongelijk een samenleving is.

Al sinds de uitvinding in de VS in 1874 is prikkeldraad het werktuig van de macht. Het beëindigde het Wilde Westen. Het verdreef zowel cowboys als indianen en effende het pad voor de intensieve veehouderij. Ook legerleiders ontdekten de voordelen van het duivelse koord. Ze konden er de opmars van de vijand mee stremmen, de vijandige bevolking mee omheinen.

In de Eerste Wereldoorlog speelde prikkeldraad van begin tot eind de absolute hoofdrol. Zonder prikkeldraad zou de oorlog nooit zo lang gerekt zijn. Zonder prikkeldraad zou de oorlog nooit zoveel slachtoffers hebben gemaakt. Sindsdien trekt geen leger ten strijde zonder de agressievere vorm van prikkeldraad: scheermesdraad, ook bekend als NAVO-draad. Overal waar volkeren in toom moeten worden gehouden, verdwijnen ze achter prikkeldraad. En omdat onderdrukking zo veelvormig is, en prikkeldraad de enige constante, altijd aanwezige, alomtegenwoordige, werd prikkeldraad hét symbool voor gruweldaden tegen de menselijkheid.

Even leek de zegetocht van prikkeldaad gestuit. Dat was bij de val van het IJzeren Gordijn in 1989. Maar sinds de terroristische aanslagen van 11 september 2001 rukt prikkeldraad weer op. Het schittert op grenshekken en -muren die rijke landen moeten beschermen tegen armere buren. Het siert de hekwerkwijken waar welgestelden zich verschansen, daar waar ongelijkheid het grootst is. Het voorziet in een groeiende behoefte aan veiligheid in een chaotische wereld. Een grensmuur is het ideale decorstuk in een tijd waarin de politiek zich steeds meer bedient van technieken uit de amusementswereld om een zo groot en gretig mogelijk publiek voor zich te winnen. Hoe oud en ouderwets ook, prikkeldraad schrikt af. Prikkeldraad roept de pavlovreactie op van pijn. Prikkeldraad is een toprekwisiet.

Als Google Earth terug in de tijd kon kijken tot 1874, en dan jaar na jaar de opmars van de moderne omheiningen kon visualiseren, niet alleen van prikkeldraadversperringen, ook van de nieuwere varianten, de steeds vernuftigere hekken, wat zouden we dan onder ogen krijgen? We zouden een wereld van labyrinten zien. Nooit eerder was zo’n groot deel van de globe in hokjes verdeeld. Fabrikanten produceren jaarlijks naar schatting vijfhonderdduizend ton prikkeldraad. Dat is acht miljoen kilometer, tweehonderd keer de omtrek van de aarde. Een wonder dat er op de wereld nog plaatsen zonder prikkeldraad bestaan.

Prikkeldraad is overal. Maar we zien het niet meer. Wij zijn net zo geconditioneerd als koeien en schapen. We wanen ons vrij, terwijl we door geulen van prikkeldraad bewegen. Wij zijn eraan gewend. Een wereldwijd web van prikkeldraad verstrikt ons. Prikkeldraad verdeelt de wereldbevolking naar geboorteplaats in twee kampen. Aan de ene kant de businessclass van bevoorrechten. Zij die zich vrij over de aardbol kunnen bewegen. Zij kiezen het arbeidsklimaat, rechtssysteem en belastingregime dat hun belangen het beste dekt.

Aan de andere kant de overgrote meerderheid van de mensheid die het recht op vrij bewegen wordt ontzegd. Zij zijn tot hun thuislanden veroordeeld waar de lonen laag en de rechten minimaal zijn. Zij moeten zich onderwerpen aan het mondiale filtersysteem dat bepaalt wie welkom is in de enclaves van welvaart en, meestal, wie niet. Dat gebeurt op basis van veronderstelde economische meerwaarde en vermeende risico’s voor veiligheid en cultuur.

In een bange wereld raakt de samenleving steeds verder gefragmenteerd en gepolariseerd. In die wereld grijnst overal prikkeldraad.