Fundamentele pijler van Europa komt onder vuur

Door de vluchtelingencrisis en het Thalys-incident groeit in meerdere landen de kritiek op het vrij personenverkeer binnen de Schengenzone. Welke dilemma’s spelen er?

Hongaarse militairen bouwen een hek aan de grens met Servië dat migranten moet tegenhouden. Foto’s TAMAS SOKI / EPA

Er worden steeds meer vraagtekens gezet bij de houdbaarheid van de Schengenzone, de 26 Europese landen waarbinnen personen vrij kunnen rondreizen en zonder douane goederen kunnen worden vervoerd.

1 Waarom nu?

De aanslag op de Thalys vorige week vrijdag roept de vraag op of grenscontroles kunnen voorkomen dat terroristen makkelijk van het ene naar het andere land reizen. Daarbij komen de grote aantallen vluchtelingen die vanuit de Schengenlanden Italië, Griekenland en Hongarije noordwaarts reizen. Overigens laaide dit debat al eerder op. In 2011 bij de stroom mensen die het geweld van de ‘Arabische lente’ in Noord-Afrika ontvluchtte, en recenter bij de EU-paspoorten die landen als Portugal en Cyprus in ruil voor investeringen aan niet-Europeanen geven.

2 Wie zwengelen het debat aan?

„Het Schengenakkoord is belangrijk voor onze economie en voor onze burgers, maar we staan nu tegenover nieuwe bedreigingen in Europa, en misschien moeten we nieuwe regels aannemen”, zei de Belgische premier Michel zaterdag na de aanslag op de Thalys. In Duitsland hebben bondskanselier Merkel en haar minister van Binnenlandse Zaken gezegd dat Schengen in gevaar komt wanneer het migrantenprobleem niet onder controle wordt gebracht.

3 Wie zijn tegen Schengen?

In Frankrijk pleit Marine Le Pen van het Front National voor het opheffen van Schengen. In Nederland doen Wilders dat en de Kamerleden Bontes en Van Klaveren (ex-PVV). In Zwitserland wordt een referendum voorbereid om uit de Schengenzone te stappen.

4 Wat zeggen de voorstanders?

Eurocommissaris Avramopoulos (Migratie) schrijft op zijn website: „Europeanen maken ieder jaar 1,25 miljard reizen in de Schengenzone. [...] Oprichting van de Schengenzone is een van de grootste prestaties van de EU, en zij is onomkeerbaar.” De woordvoerder van de Europese Commissie zei maandag: „Over Schengen valt niet te onderhandelen en we zijn niet van plan dat te veranderen.” De Tsjechische premier Sobotka en de Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken Gentiloni hebben de afgelopen dagen Schengen een fundamentale pijler van de Europese integratie genoemd.

5 Laat het Schengenverdrag geen ruimte voor controles?

Systematische grenscontroles zijn in principe verboden. Maar veiligheidscontrole door de politie blijft mogelijk. Die kan bijvoorbeeld individuele mensen om identiteitspapieren vragen.

In bijzondere gevallen kan voor een korte periode weer grenscontrole worden ingesteld. Dat is bijvoorbeeld gedaan bij grote voetbaltoernooien en internationale topontmoetingen.

6 Welke landen zitten in ‘Schengen’?

De zone begon in 1995 met de Beneluxlanden, Duitsland, Frankrijk, Spanje en Portugal. Gaandeweg hebben de meeste andere EU-landen zich aangesloten, plus Noorwegen, IJsland, Zwitserland en Liechtenstein. EU-lidstaten Cyprus, Kroatië, Roemenië en Bulgarije willen wel, maar zijn nog geen lid. De Britten kozen ervoor buiten Schengen te blijven. Daarom doet ook Ierland niet mee. Dat vindt de Common Travel Area met de Britten belangrijker dan de Schengenzone.

7 Is het Schengenverdrag het enige knelpunt?

Nee. Het vrije verkeer van personen staat niet op zich. Het veronderstelt effectieve controle aan de buitengrenzen en afspraken over asiel. Die liggen onder andere vast in de zogeheten Dublinverordening, die bepaalt dat vluchtelingen asiel moeten aanvragen in het land waar zij de Schengenzone binnenkomen. Dat pakket, „het Schengen-Dublin systeem, werkt op het moment niet”, zei de Oostenrijkse ministers van Buitenlandse Zaken, Sebastian Kurz. Hij verwijt Italië en Griekenland onvoldoende de buitengrenzen van de Schengenzone te controleren – overigens zonder daarbij aan te geven hoe dat zou moeten met deze aantallen vluchtelingen. Die twee Zuid-Europese landen wordt ook verweten de bootvluchtelingen niet of niet goed te registeren, zoals in principe de bedoeling is. Daarom drongen Merkel en de Franse president Hollande maandag aan haast te maken met het Europese plan voor ‘hot spots’ in Italië en Griekenland om migranten te registreren en vluchtelingen te scheiden van economische migranten. Italië herhaalt daarbij dat het om een Europees probleem gaat, waar Italië door zijn ligging het eerst mee wordt geconfronteerd.