Eén klik en je voelt je betrokken

Facebook introduceerde deze week een knop waarmee je direct geld kunt overmaken naar een goed doel, in plaats van alleen iets te liken. Is dit het online equivalent van het ouderwetse activisme, vraagt Roxane van Iperen zich af.

Mijn buurman is een activist. Alleen al vorige week heeft hij zich ingezet voor, dan wel tegen, wantoestanden in de vleesindustrie, het stropen van wild in Zimbabwe en het opsporen van de daders van diefstal in een Brabants woonhuis. Daarnaast werkt hij fulltime en heeft een gezin. Mijn buurman hoort bij een razendsnel groeiende groep actievoerders: de kliktivisten.

Wie actief is op sociale media kent het wel: de eindeloze stroom goede doelen te liken die op het scherm voorbijtrekt. Levende kuikens die de shredder ingaan, gevilde honden en huilende kinderen – alles is geoorloofd om het belang van dít specifieke doel te onderstrepen.

Een ‘klik’ als blijk van afschuw, oprechte steun of simpelweg ter bevordering van de relatie. Je hebt de notoire kliktivisten, van wie het lijkt alsof ze een leven aan morele verontwaardiging hebben opgespaard tot sociale media werden uitgevonden, en de incidentele kliktivisten, meestal geleid door actualiteit of persoonlijke betrokkenheid.

Gemene deler is de goede bedoeling. Is dit het online equivalent van ouderwets activisme? Of is het niet meer dan leunstoelbetrokkenheid die weinig effect heeft op sociale dan wel politieke gebruiken, maar eerder dient als samaritaanmasturbatie. Een paar seconden feelgood-ontlading over je eigen goede inborst.

De immer stralende virtual you

Hoewel een groot deel van ons leven zich inmiddels in een virtuele wereld afspeelt, vindt onrecht nog steeds plaats in de echte wereld. Van online bewustwording naar offline actie. Het vreemde is dat die overbrugging nauwelijks plaatsvindt. Alsof we met het afsluiten van de computer ook die versie van onszelf uitzetten: de hyperactieve, sociaal bewogen en immer stralende virtual you vervaagt met het zwart worden van het scherm, en zodra je bent opgestaan ben je weer die persoon met te weinig slaap, geïrriteerde darmen en een boodschappenlijst waarop naast vla en biologische kip geen ontvoerde Nigeriaanse schoolmeisjes voorkomen.

Uit een studie in The Journal of Sociological Science van februari 2014 bleek dat de meerderheid van de mensen die een goed doel of Facebookpagina liken, vervolgens geen donatie doet. De onderzoekers analyseerden de ‘Red Darfur’-pagina – met ruim één miljoen leden in 2010 een van de grootste online acties. Gelet op de omvang van de groep en de urgentie van het onderwerp (genocide), was de opbrengst schamel. Over een tijdspanne van drie jaar deden minder dan 3.000 mensen (0,24 procent) een donatie, voor totaal 81.000 euro. Een fractie van het bedrag dat inmiddels met traditionele acties was opgehaald.

UNICEF Zweden lanceerde in 2013 de online campagne ‘Likes don’t save lives’. Er was een advertentie met de tekst ‘Like us on Facebook, and we will vaccinate zero children against polio’ en een serie filmpjes. Tegelijkertijd hield men een onderzoek met een opvallende uitkomst: één op de zeven ondervraagden vond een like op Facebook gelijk aan geld doneren.

Online zijn we onbevreesd ‘Charlie’

Er is sprake van een ‘action gap’: een kloof tussen de fysieke leefwereld en virtuele belevingswereld, die tot apathie leidt. Het gevaar is dat men dit zelf niet zo ervaart, omdat er online zo’n actief leven wordt geleid. Kliktivisme is hiervan een voortvloeisel: onze toenemende online activiteit omgekeerd evenredig aan onze feitelijke sociale betrokkenheid.

Zo kan het gebeuren dat in een tijd waarin iedere onwelgevallige stem in de samenleving wordt gemuilkorfd, we online onbevreesd ‘Charlie’ zijn. En dat in dorpen en steden waar bijna niemand elkaar nog kent, we wél virtueel onze zorgen delen over alle weggelopen pubermeisjes van Weert tot Groningen.

Misschien is dat wel het grote verschil tussen offline en online activisme: waar het één iets ongemakkelijks heeft, zoals met de collectebus lopen of mensen rechtstreeks aanspreken voor steun, is het ander prettig – één klik en je voelt je betrokken. Waar het één je buiten de groep zet en kwetsbaar maakt, is het ander iets waarmee je je bij een groep schaart en je online identiteit op positieve wijze vormgeeft. Het is geen marketing als middel voor verandering, het is marketing, full stop. En waar fysiek activisme een doorn in het oog is van machtspartijen, is kliktivisme een goudmijn voor diezelfde partijen, met metrische systemen om ons gedrag minutieus in kaart te brengen.

Activisme komt in allerlei vormen, maar heeft één onmisbaar element: het vergt een krachtinspanning. Om verandering in bestaande structuren aan te brengen, moet je je inlezen in complexe materie en confrontaties aangaan.

Zoiets vergt vanuit je onderbuik wilskracht en spierballen vergelijkbaar met het kunnen omduwen van een rots die de weg blokkeert naar een betere toekomst voor je kind.

Bewustwording is soms voldoende om gedragsverandering te bewerkstelligen en er zijn online acties die wel de brug naar de echte wereld weten te slaan. Maar als je achteloos klikt op van alles dat voorbij komt, vraag je dan eens af wat er vervolgens gebeurt.

Niemand trekt de goede bedoelingen in twijfel van de miljoenen mensen die hun wijsvinger trainen voor een betere wereld. De vraag is alleen: kweek je sportschoolspierballen voor je eigen ego, of het soort spierballen dat je nodig hebt om een massa te verplaatsen.