Lezen in het hart van Europa: het Bulgarije van Ivan Vazov

Deze zomer legt historicus en medewerker van NRC Boeken Arnout le Clercq met een literaire reis de ziel van Midden-Europa bloot. In aflevering 6: het Bulgarije van Ivan Vazov (1850-1921).

In 2009 werd de Bulgaarse bevolking via een grote tv-campagne, geïnspireerd op The Big Read van de BBC, w_1099782000_5000_4000_f20gevraagd naar haar favoriete boek. Onder het juk van Ivan Vazov (1850-1921) belandde met stip op de eerste plaats. Naast andere klassieke Bulgaarse schrijvers als Dimitar Dimov en Dimitar Talev, konden ook Honderd Jaar Eenzaamheid, The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy en De meester en Margarita de Bulgaren bekoren.

Het publiek bleef echter met de keuze voor Vazov dicht bij huis én dicht bij traditie. De roman uit 1893 is een heroïsch en patriottistisch verhaal over de Aprilopstand in 1876 tegen de Ottomanen, die op bloedige wijze werd onderdrukt. De opstand mislukte, maar het optreden van de Turken zorgde voor veel internationale kritiek, wat uiteindelijk leidde tot de onafhankelijkheid van Bulgarije in 1878.

Onder het juk is dé Great Bulgarian Novel: het verhaal hangt niet alleen nauw samen met het ontstaan van de moderne Bulgaarse staat, maar Vazov wordt ook gezien als de stamvader van de Bulgaarse literatuur.

Moderne schrijvers

Wat opvalt aan de keuze van de Bulgaarse Big Read is de voorkeur voor klassieke auteurs. Waar zijn de moderne Bulgaarse schrijvers op deze lijst? Zoals Georgi Gospodinov (1968), die in 1999 zijn romandebuut maakte met Natuurlijke roman. Het boek werd in binnen- en buitenland goed ontvangen, en brak zowel qua stijl en thema met de literaire traditie. Gospodinov woont en werkt in de Bulgaarse hoofdstad Sofia, maar ik tref hem in Berlijn, waar hij een aantal maanden verblijft om te werken.

Het werk van Ivan Vazov heeft bij Gospodinov ook een diepe indruk achtergelaten. „Hij is voor mijn generatie een heel belangrijke schrijver”, zegt hij:

„Ik begon al jong met lezen, maar er waren niet zo heel veel boeken: we hadden de bijbel en Ivan Vazov. Zijn werk heeft een belangrijke invloed op me gehad, net als het thema van de opstand zelf. De Bulgaarse geschiedenis bestaat uit ‘ongebeurde’ dingen, zoals de opstand in 1876, die wel plaatsvond maar mislukte. De Aprilopstand is een belangrijke metafoor voor Bulgarije.”

Maar de Bulgaarse geschiedenis bestaat toch niet slechts uit dit soort ‘ongebeurde’ zaken? Neem bijvoorbeeld 1989, toen de dictator Živkov aftrad en Bulgarije een democratie werd. Gospodinov:

„En toch is dat wederom een ‘ongebeurtenis’. Het regime veranderde, maar de situatie zelf nauwelijks. Ik was toen 21, mijn vrienden en ik vroegen ons af hoe lang het zou duren voordat de situatie zou veranderen. Drie jaar, vijf jaar? Vijfentwintig jaar later zitten we nog in hetzelfde schuitje. Dezelfde mensen zijn aan de macht, of ze dragen deze over aan hun zoons. Waarom denk je dat er twee jaar terug zulke grote protesten waren in Sofia? We zijn nooit begonnen met praten over het verleden in Bulgarije. We hebben een zwijgcultuur.”

In Gospodinovs romandebuut wenst de verteller ‘een roman te schrijven die slechts uit beginsels bestaat’. Centraal in Natuurlijke roman staan de gedachten en belevenissen van de schrijver, die in scheiding ligt met zijn vrouw nadat zij zwanger is geraakt van een andere man. Dit is echter een rode draad waar de lezer zich maar moeilijk aan kan vastklampen. In zijn roman van beginsels wordt het verhaal van de pijnlijke echtscheiding afgewisseld met een geschiedenis van de wc, dagboeknotities uit Venetië, jeugdherinneringen aan de socialistische periode en de wereld door de ogen van een vlieg: ‘Het wereldbeeld van een vlieg is dus een mozaïek. Of iets preciezer, het bestaat uit facetten. Het is algemeen bekend dat vliegen kortzichtig zijn, maar kunnen wij ons een meer nauwkeurige, gedetailleerde blik op de wereld voorstellen?’

Mislukkingen

Gospodinovs romandebuut, Natuurlijke roman, is bovenal géén boek over de jaren negentig in Bulgarije.

„Veel critici zeggen dat we een roman nodig hebben die schrijft over de periode van het socialisme, en over de periode erna. Maar de gedachte om literatuur zo nauw aan geschiedenis te koppelen, lijkt heel erg op de literaire visie van de socialistische tijd. Ik keer me tegen de monumentale denk- en schrijfwijze en richt me in plaats daarvan op de kleine dingen. Natuurlijke roman is een heel persoonlijk boek. Het gaat over omgaan met mislukkingen, en ook over dingen als vliegen en wc’s. Het breekt met de traditie.”

In Bulgarije werd de roman door critici goed ontvangen, net als in het buitenland. Een Nederlandse vertaling is er nog niet; wel verschijnt dit najaar de vertaling van Gospodinovs tweede roman, De wetten van de melancholie.

“Momenteel werk ik weer aan een dichtbundel. Ik zie mezelf voornamelijk als dichter, dat deed ik al lang voordat ik Natuurlijke roman schreef. Maar ik wissel graag tussen genres: zo heb ik vorig jaar een libretto geschreven en samen met een vriend een graphic novel gemaakt. Daarin komen ook de vliegen weer voor, die vliegen van pagina naar pagina in mijn werk. Ik zie mijn oeuvre als één groot boek.”

Lees hier aflevering 5 van ‘Lezen in het hart van Europa’, over het Boedapest van György Faludy