Fysieke held is de grootste held

Helden zijn er in vele soorten. Maar de man (meestal) die in een split second een fysiek risico neemt, zien we het liefst.

De Amerikaan Spencer Stone kreeg gisteren de Légion d’honneur. Foto ANP

De Brit en de Amerikanen die vrijdag een zwaar bewapende man overmeesterden in de Thalys van Brussel naar Parijs hebben zich heldhaftig gedragen. Daar is geen twijfel over mogelijk. Maar hoe word je een held? Vier vragen over heldendom.

1 De militairen en de student vielen een duidelijk zwaarbewapende man aan. Hoe kan iemand zo snel beslissen om zoiets te doen? Daar is zeker wel veel onderzoek naar gedaan?

Ha! Nee dus. Er is wel heel veel onderzoek gedaan naar het omgekeerde: waarom mensen in noodsituaties helemaal niets doen (het bekende bystander effect). Maar naar heldengedrag is amper onderzoek gedaan.

Nu is het ook heel moeilijk te onderzoeken wat een held bezielt. Probleem is bijvoorbeeld dat mensen zelf niet goed weten of onder woorden kunnen brengen wat er op hun heldhaftige moment ‘door hen heen ging’. Ze hebben vaak instinctief gehandeld, ze hadden immers geen tijd om na te denken. Daarom komen helden ook vaak bescheiden over: ze hebben helemaal niet het idee dat ze zelf bewust besloten hebben iets heldhaftigs te gaan doen.

Een ander probleem is dat pas nadat iemand gehandeld heeft duidelijk is dat zijn gedrag heldhaftig was. Als iemand met zijn blote handen een schutter probeert te stoppen en hij wordt direct doodgeschoten, of als iemand een brandend huis in rent en hij verbrandt levend, kunnen mensen dat achteraf ook dom noemen, in plaats van heldhaftig, zeker als de risico’s achteraf wel heel groot leken.

2 Maakte het uit dat twee van de jongens in de Thalys militairen waren?

Dat lijkt wel voor de hand te liggen. Ze hebben in elk geval ruw genoeg gedrag paraat om iemand te kunnen overmeesteren – dat hebben ze geoefend en misschien wel eerder ‘in het echt’ gebruikt. En de 62-jarige Britse consultant Chris Norman was misschien anders niet op het idee gekomen. Maar ook dat blijft speculeren.

3 Wanneer vinden we iemand eigenlijk een held?

Volgens de gangbare definities is iemand een held als hij vrijwillig een of meerdere personen helpt terwijl hij weet dat hij daarbij een groot persoonlijk risico loopt, terwijl het niet redelijkerwijs van hem verwacht kan worden dat hij dat risico neemt, en als hij dat niet doet om er op de een of andere manier zelf beter van te worden. Maar in de praktijk vinden mensen iemand vooral een held als hij een fysiek risico neemt, onder tijdsdruk. De stereotiepe held is iemand, liefst een gewone burger, die een ander uit een brandend huis redt of die een overvaller zijn wapen ontworstelt, bleek uit onderzoek van de Amerikaanse psycholoog Philip Zimbardo en collega’s (Review of General Psychology, 2011).

Al zijn er natuurlijk ook allerlei andere vormen van heldhaftig gedrag denkbaar: andere psychologen klaagden eerder al dat bij het begrip ‘helden’ veel minder snel wordt gedacht aan mensen die bij leven een nier doneren, die in de oorlog onderduikers hebben verborgen of die gevaarlijk vrijwilligerswerk doen in ontwikkelingslanden, terwijl die wel aan de definitie voldoen (American Psychologist, 2004). Daar zitten trouwens ook meer vrouwen bij dan bij die snelle fysieke helden.

4 Kun je ervoor zorgen dat iemand zich heldhaftig gaat gedragen?

De Amerikaanse psycholoog Philip Zimbardo hoopt van wel. Hij werd bekend door zijn omstreden Stanford Prison experiment, waarin ‘gewone’ studenten zich tot agressieve gevangenbewaarders ontpopten. Analoog aan ‘de banaliteit van het kwaad’ (iedereen kan in de verkeerde situatie slecht worden) onderzoekt hij nu ‘de banaliteit van heldendom’: het idee dat iedereen een held kan zijn. Daarbij onderscheidt hij nu al twintig soorten helden, naast de wapen-ontworstelaars bijvoorbeeld ook klokkenluiders, religieuze boegbeelden en avonturiers. Hij wil graag kinderen al het idee bijbrengen dat je een ‘alledaagse held’ kunt zijn als je het risico neemt om moedig te zijn in moeilijke situaties.